Bovenaan:
Abe no Nakamaro kijkt naar de maan in China (Kasuga no tsuki), 1888. Uit de serie ‘Honderd gestalten van de maan’ (Tsuki hyakushi) van Tsukioka Yoshitoshi.
Abe no Nakamaro was lid van een officiële delegatie naar China vanuit Japan en bleef jaren voordat hij naar huis terugkeerde. Het bekijken van de maan hier is een mogelijke toespeling op gedicht nummer 7 van de hyakunin isshu bloemlezing[1] .
Als ik opkijk naar de immense hemel,
is dat dan dezelfde maan die destijds opkwam
boven de berg Mikasa in Kasuga?
Yoshitoshi, A Hundred Views of the Moon
| A Hundred Views of the Moon |
| Tsukioka Yoshitoshi (1839-1892) is een leerling van Kuniyoshi’s. De eerste ontwerpen van zijn populaire Tsuki hyakushi (A Hundred Views of the Moon) worden gepubliceerd in 1885. De onderwerpen zijn ontleend aan Indiase en Chinese legendes, beroemde muzikanten en dichters, en helden van klassieke romans en toneelstukken. |
Bekijk de eerste vijftig prenten
De tweede vijftig prenten
Afbeeldingen vergroten door te klikken
Tijdens een wake in het Sumiyoshi-heiligdom in Settsu, ten zuiden van het huidige Osaka, viel de dichter-courtier Fujiwara no Sadaie (Lord Teika) in slaap. Sumiyoshi no Kami, die wordt aanbeden als de beschermheer van de poëzie, verscheen hem in een droom. Volgens het Noh-spel Haku Rakuten speelde Sumiyoshi een belangrijke rol bij het redden van Japanse poëzie van de Chinese dominantie. Tegen het einde van het stuk laat Sumiyoshi een sterke wind het schip van de bezoekende Chinese dichter Rakuten terugbrengen naar zijn land. Teika (1162-1241) is een van de vier grootste Japanse dichters en de componist van verschillende bloemlezingen van Japanse poëzie, waaronder de Ogura Hyakunin Isshu, de “Kleine Schatkist van Honderd Dichters Eén Gedicht Per Stuk” (gedrukt juni 1887.)
Shiro Zilu (Zhong You), een discipel van Confucius en een van de vierentwintig Toonbeelden van Kinderlijke Vroomheid..
Een scène uit The Tale of the Heike, waarin wordt beschreven hoe nadat de meesterboogschutter Minamoto no Yorimasa de yōkai Nue had gedood, de stilte terugkeerde en de roep van de koekoek te horen was.
De elegant geklede Chinese vrouw vertegenwoordigt de geest van de pruimenboom die verscheen aan de Chinese dichter Zhao Shixiong. (gepubliceerd maart 1888)
Deze afdruk toont de laatste scène van het beroemde verhaal van de Bamboo Cutter’s Daughter, terwijl Kaguya-hime wordt begeleid terug naar haar huis op de maan, met tegenzin haar adoptieouder achterlatend.
Een scène uit het Noh-spel “Benkei op de brug”. De jonge Minamoto Ushiwaka springt midden in een sprong en verdedigt de doorgang op de Gojo-brug in Kyoto tegen de krijger-priester Benkei. Wanneer Benkei Ushiwaka niet kan verslaan en zijn hoge afkomst ontdekt, geeft hij zich nederig over. Ushiwaka werd later de legendarische generaal Minamoto Yoshitsune (1159-1189), en Benkei zijn trouwe volgeling. Gepubliceerd in april 1888.
Hotei, de god van geluk, demonstreert de Zen-boeddhistische wijsheid: “Alle instructies zijn maar een vinger die naar de maan wijst; en degenen wiens blik op de aanwijzer is gericht, zullen nooit verder kijken. Laat hem zelfs de maan zien, en toch kan hij de schoonheid ervan niet zien.” (gepubliceerd april 1888)
De Heian gouverneur en muzikant Fujiwara no Yasumasa (958-1036) betovert zijn outlaw broer Hakamadare Yasusake door fluit te spelen. De bandiet was van plan hem te beroven, maar de muziek was zo mooi dat hij zijn zwaard niet kon trekken. Wanneer Yoshitoshi in deze serie citeert uit eerder werk, zoals in dit geval uit zijn beroemde drieluik uit 1868, doet hij dat vaak met grote terughoudendheid. Zie ook prints #61, #70 en #85. In dit ontwerp werkt het perspectief van achter Yasumasa’s rug, in plaats van hem in het gezicht aan te kijken, bewonderenswaardig goed en helpt het om de scène samen te vatten in één blad. (gepubliceerd mei 1888.)
Abe no Nakamaro (701-770) was de zoon van een hoge hofambtenaar. Op zestienjarige leeftijd werd hij naar China gestuurd om de tijdmeting en de Chinese kalender te bestuderen. Door een speling van het lot bleef hij daar tot aan zijn dood. Men denkt dat het gedicht zijn heimwee naar Japan uitdrukt:
“Nu sla ik mijn blik op naar de hoge hemelvlakte, ik zie de maan die opkwam bij Kasuga boven de berg Mikasa!”
De vliegerachtige afdruk in het midden is overgewreven van de blauwe gedeelten van Lady Ariko’s biwa in prent nr. 38, die ooit in een album tegenover deze prent was gemonteerd. (gedrukt mei 1888)
In een scène uit het Kabuki-toneelstuk Katada ochi (Ontsnappen naar Katada) leidt Saito Kuranosuke zijn paard langs de oevers van Lake Biwa. Hij kijkt achterom alsof hij er zeker van wil zijn dat ze niet worden gevolgd. De stro sandalen die het paard draagt, geven ook aan dat dit een reis naar geheimhouding is. Na de dood van Akechi Mitsuhide in 1582 (Print #19) vluchten Saito Kuranosuke en zijn zoon Toshimitsu (#8) naar Katada Bay aan Lake Biwa. Kuranosuke wordt ziek en verstopt zich in het huis van zijn verpleegster. Hij wordt uiteindelijk gepakt en geëxecuteerd. Zijn zoon mag leven en wordt monnik. (gepubliceerd juni 1888)
Kwanyin, de Bodhisattva van genade en mededogen, staat bekend als Kannon in Japan en als Avalokitesvara in India. Hier zit ze in meditatie op het eiland Potalaka, voor de zuidkust van India. (gepubliceerd 1888)
世尊寺の月 少将義孝
Sesonji geen tsuki – Shosho Yoshitaka Heian periode hoveling Fujiwara no Yoshitaka zittend buiten de Seson tempel (世尊寺家).
Generaal Minamoto no Yoshimitsu (1056-1127), ook bekend als Shinra Saburo, was een ervaren uitvoerder op de sho, een kort bamboe mondorgel. Hij zou Toyowara Tokiaki, de zoon van zijn overleden sho-meester, hebben overtuigd om in de voetsporen van zijn vader te treden. Beide mannen worden vaak afgebeeld terwijl ze tegenover elkaar zitten en een sho-duet spelen. In dit ontwerp richt Yoshitoshi zich op Yoshimitsu, in plaats van het volledige plaatje van beide mannen te herhalen. (gedrukt oktober 1889)
Lady Murasaki wordt meestal afgebeeld in een violet gewaad (murasaki kan worden vertaald als “violet”, of “paars”, of “lavendel”), zittend aan haar schrijftafel in de Ishiyama-tempel, en uitkijkend over Lake Biwa onder een volle maan. Yoshitoshi kiest een vergelijkbare omgeving, maar vervangt het meer door een berglandschap. Murasaki Shikibu wordt verondersteld de auteur te zijn van ’s werelds eerste roman Genji monogatari (“Het verhaal van Genji”), waarvan hoofdstuk 4 het onderwerp is van plaat #29. De oorsprong van haar naam, haar afkomst en de data van haar geboorte en overlijden zijn enigszins een mysterie. De roman zou in 1004 na Christus zijn voltooid. Tot op heden is haar kamer te bewonderen in de Ishiyama-tempel in de buurt van Kyoto, hoewel de authenticiteit ervan discutabel is. (gedrukt oktober 1889)
Sun Wukong, in het Westen bekend als de Monkey King, is de hoofdpersoon in de klassieke Chinese epische roman “Journey to the West”. In dit verhaal vergezelt hij de monnik Xuanzang op een missie om boeddhistische soetra’s uit India te verzamelen. Songoku bereikte onsterfelijkheid door keizerin Xi Wangmu’s perziken van een lang leven te stelen en op te eten. Hier draagt hij zijn magische staf en danst hij met het Jade Konijn, het witte konijn dat in de maan zou moeten leven. (gepubliceerd in november 1886.)
Kojima Takanori bidt onder een kersenboom.
Kaga no Chiyo (1703-1775) wordt algemeen beschouwd als een van de grootste vrouwelijke haiku-dichters. Ze is misschien het best bekend om haar gedicht: “Een ochtendglorie kronkelde rond mijn emmer – ik vraag om water”. De overwoekerde putemmer is een vaak geïllustreerd onderwerp in Japanse picturale kunst. Stevenson* gelooft dat dit Yoshitoshi inspireerde om een anoniem vers te illustreren: “De bodem van de emmer die Lady Chiyo vulde is eruit gevallen – de maan heeft geen thuis in het water.”
Er is echter nog een andere mogelijkheid. Yoshitoshi wilde misschien Chiyo’s gedicht koppelen aan dat van Adachi Chiyono (1223-1298), de eerste vrouwelijke Zen-abdis die de spirituele naam Mugai Nyodai aannam. Haar gedicht beschrijft haar strijd om verlichting te bereiken: “Ik deed mijn best om de oude emmer te redden toen de bamboehoepel verzwakte en op het punt stond te breken. Tot uiteindelijk de bodem eruit viel. Geen maan meer in het water.” (Nov. 1889; bijdragende auteur Risa Bear.)
We zien Toyotomi Hidetsugu (1568-1595) en een metgezel, gevangen in de Mount Koya-tempel, niet lang voor hun dood. Hidetsugu was de geadopteerde zoon van Hideyoshi (print #66), maar zijn militaire optreden was niet blij met zijn vader. Na de geboorte van Hideyoshi’s eigen zoon in 1593 viel hij in schande en begonnen er geruchten over zijn morele gedrag, waaronder herhaalde en onrechtvaardige moorden. Hij werd verbannen en gedwongen zelfmoord te plegen. Zijn familie en huishouden, waaronder drie wakashu (mannelijke geliefden – niet ongewoon onder Samurai) werden geëxecuteerd. Hidetsugu’s gedicht luidt: “Heb ik me ooit voorgesteld dat als de wolken van de hoge herfsthemel opklaarden – ik de maan zou zien door een bamboeroostervenster?” Misschien verwijst hij naar de lucht van zijn geest. (December 1889)
Gedrukt in 1889. Een jonge samoerai, Gyokuensai, brengt ’s nachts bezoek aan Shinobugaoka (nu Ueno park in Tokio) tijdens het kersenbloesemseizoen. Hij trekt zijn mouw op alsof hij zichzelf wil beschermen wanneer een plotselinge windvlaag de kersenbloesemblaadjes vangt en de hangende kimono zwaait. Men vraagt zich af over de schijnbare angst van Gyokuensai. Het doet ons denken aan een hedendaags gedicht van A.Henslo
Een plotselinge wervelwind
Verbrijzelt de kersenbloesems
Het raakt mijn ziel
Ochiyo was een jonge dienstmeisje in het huishouden van Toyotomi Hideyoshi. Op een dag kreeg ze het nieuws dat haar geliefde was overleden en werd ze gek van verdriet. Ze dwaalde door Kyoto, rolde en rolde zijn brieven uit. Hier staat Ochiyo blootsvoets op de Gojo Bridge, starend voorbij de letters die naar de maan spiraalen. (gedrukt in 1889)
Toen keizer Go-Daigo door de familie Hojo werd gevangengenomen en in 1331 werd verbannen, volgde zijn houder Kojima Takanori het konvooi vermomd als boer. Op een regenachtige nacht sneed hij een boodschap in een kersenboom die alleen de keizer zou begrijpen. Voor dat doel gebruikte hij een Chinees gedicht dat verwees naar de ontvoering van een Chinese keizer die uiteindelijk werd bevrijd door een trouwe volgeling. Go-Daigo zag de boodschap en kreeg er moed van. (gepubliceerd in 1889)
In de laatste act van het Kabuki-spel Chushingura, “The Attack on Morono’s Mansion”, beginnen de wraakzuchtige Ronin op een besneeuwde nacht hun aanval. Kobayashi Heihachiro slaapt in zijn huis in de buurt. Vermomd als dienstmeisje, haast hij zich naar binnen om zijn heer te verdedigen. In deze scène richt Yoshitoshi zich op Heihachiro, die zwaar in de minderheid is door vier van de Ronin, waaronder de jonge Oishi Rikya (print #4). Het is echter duidelijk dat ze niet de helden van deze scène zijn. Heihachiro weert zijn aanvallers met grote moed af, maar wordt uiteindelijk gedood. (gedrukt in 1889.)
Ono no Takamura (802-852 n.Chr.) was een geleerde op het gebied van literatuur en geschiedenis die opklom tot een hoge rang aan het hof van keizer Saga. Hij stond bekend om zijn grote eerbied voor zijn ouders. Takamura wordt echter doorgaans afgebeeld in gezelschap van een monnik die in de vlammen zit – een scène uit een op de Orpheus-mythe lijkend avontuur in de hel. Stevenson* suggereert daarom dat Yoshitoshi voor deze prent gebruikmaakt van de iconografie van een ander verhaal: dat van de Chinese, kinderlijk toegewijde zoon Ceng Shen (506-437 v.Chr.), die tijdens het verzamelen van rijshout aanvoelde dat zijn moeder hem nodig had. (gedrukt in 1889)
Su Shi was een geleerde, kalligraaf, dichter en staatsman van de Song-dynastie (960-1279 na Christus), die vaak op gespannen voet stond met zijn politieke meesters en meer dan eens werd verbannen. Het was tijdens zijn eerste ballingschap (1080-1086) dat hij enkele vrienden meenam op een nachtelijke boottocht naar de Red Cliffs op de Yangtze-rivier, en componeerde een van de beroemdste gedichten van de Chinese literatuur. Het is natuurlijk geen toeval dat de Red Cliffs – zoals vermeld in print #3 – ook de locatie waren van een beroemde strijd tijdens het Driekoninkrijk tijdperk (184-280 na Christus). (gedrukt 1889)
Uesugi Terutoa (1530-1578), ook bekend onder zijn boeddhistische priesternaam Kenshin, stond bekend om zijn militaire expertise en strategie, en om de legendarische rivaliteit met Takeda Shingen (print #41). Hier is hij te zien aan de vooravan een succesvolle strijd op het eiland Sado, kijkend naar een vogelvlucht die de middernachtvolle maan passeren, en verplaatst om een gedicht te componeren dat luidt: “Vrst vult het kamp en de herfstlucht is stil – lijnen van terugkerende ganzen kruisen de maan van het derde uur.” (gedrukt april 1890)
Akashi Gidayu was een generaal onder Akechi Mitsuhide (Print #8 en #19). Nadat Mitsuhide Oda Nobunaga in 1582 had gedood, stuurde hij Gidayu om het op te nemen tegen de troepen die loyaal bleven aan Nobunaga. Gidayu werd echter verslagen in Amagasaki, een badplaats in de huidige prefectuur Hyogo. Berougvol over zijn falen is hij ongehoorzaam aan zijn heer en staat op het punt zelfmoord te plegen. Zijn doodsgedicht luidt: “Als ik op het punt sta de gelederen binnen te gaan van degenen die ongehoorzaam zijn – steeds feller schijnt de maan van de zomernacht.” (gedrukt april 1890)
Een scène uit het Noh-spel Kinuta. Het beeldt het verdriet uit van een vrouw die het huis van haar man beschermt terwijl hij weg is.
Dit is de houtsnede Maan van de Kintoki-berg (Kintokiyama no tsuki) uit de beroemde prentreeks Honderd aspecten van de maan van de Japanse kunstenaar Tsukioka Yoshitoshi uit 1890.Over de prentVoorstelling: De prent toont het mythische sterke kind Kintoki (Kintarō) als een dikke, roze baby die optreedt als scheidsrechter bij een worstelpartij tussen een aap en een konijn.Details: Links is een rotspartij met een volle maan te zien, en op de grond ligt een tak met persimmons (kakivruchten).
Een stel onder een prieel van bloeiende Yūgao
De huilende vrouw op de prent is Yokobue, een hofdame van keizerin Kenreimonin. Nadat haar geliefde Tokiyori monnik was geworden, reisde ze naar de Horin-tempel in Saga bij Kyoto om hem te smeken terug te keren, wat hij weigerde. De wind die door haar gewaad waait, symboliseert haar onrustige emoties.
Kazan was 17 toen hij in 985 na Christus keizer werd. Slechts twee jaar later misleidde de machtige Fujiwara-familie hem om priestergeloften af te leggen, waardoor hij gedwongen werd af te treden. Hier vluchten de jonge keizer en zijn metgezel op een maanverlichte nacht naar de Tokozan Bodaiji-tempel die later Kazan’s naam kreeg. (gedrukt december 1890)
De Musashi-vlakte ten westen van Edo, nu Kanto Plain waarop Tokio met zijn buitenwijken ligt, zou worden achtervolgd door magische vossen die af en toe een menselijke vorm aannamen of menselijke kwaliteiten aannamen. In dit succesvolle ontwerp toont Yoshitoshi een maanverlichte vixen die zichzelf lijkt te bewonderen in een zwembad. (gepubliceerd april 1892)
Sarugaku (letterlijk Monkey-music) omvatte acrobatiek, jongleren en mime, gecombineerd met drumdansen. Het wordt beschouwd als een van de bronnen waaruit het Noh-theater zich heeft ontwikkeld. De mensen die achter een nogal strenge en op zich afziende samoerai passeren, haasten zich om stoelen te vinden voor het nieuwjaarssoptreden van Sarugaku op het terrein van Edo Castle. De samoerai kan de gezant zijn die jaarlijks door de keizer in Kyoto werd gestuurd, aangezien het scherm op het podium een roodgekroonde kraanvogel en de rijzende zon laat zien, beide symbolen van de keizerlijke familie. (gepubliceerd april 1892)
Een Arhat, een verlichte boeddhistische monnik, zittend op een rots, vangt zaden van de acht cassiabomen op de maan. Vanwege hun kwaliteit van eeuwige vernieuwing produceren de bomen zaden waarvan wordt gedacht dat ze magische eigenschappen hebben. De halo rond het geschoren hoofd van de monnik verdubbelt als maan. (gedrukt juni 1891)
De edelman Minamoto no Yasumasa die fluit speelt in het maanlicht terwijl hij op een paard rijdt, en op de achtergrond hoor je het verhaal van Kogō no Tsubone die koto speelt.
De rivier bij Chofu, een dorp op de Musashi-vlakte, stond bekend als een van de Mu Tamagawa of Six Jewel Rivers. Het schone water was ideaal voor het behandelen van doeken. Een beroemd gedicht van Lord Teika (1162-1241) over de rivier de Chofu luidt als volgt: “Bij Tatzukuri – op doek uitgespreid om te bleken – de ochtenddauwdruppels lagen glanzende touwen – Jewel River village.” (gedrukt juni 1891)
Hōzō tempel
Uit het verhaal ubasute. Een man draagt zijn bejaarde moeder op zijn rug een berg op om haar daar achter te laten. Dit was volgens de legende een gebruik in tijden van hongersnood, al is er geen bewijs dat dit echt zo is gebeurd. De maan schijnt helder en verlicht het trieste tafereel.
De man op de prent is Semimaru, een bekende historische en legendarische blinde dichter en muzikant uit de Japanse geschiedenis en theaterstukken (noh). Hij zit in een eenvoudige, vervallen berghut en speelt op een biwa (een traditionele Japanse luit) terwijl de volle maan schijnt. Hoewel hij de maan zelf niet kan zien, is hij volledig verdiept in de schoonheid van zijn eigen muziek
Matsuo Basho (1644-1694) was de beroemdste dichter van de Edo-periode in Japan en de erkende meester van de Haiku. Hij verdiende zijn brood als leraar, maar deed afstand van het sociale en stedelijke leven van de literaire kringen en dwaalde door het land om inspiratie op te doen voor zijn schrijven. Zijn gedichten worden beïnvloed door zijn ervaring uit de eerste hand van de wereld om hem heen, waarbij hij de gevoelens van een scène vaak in een paar eenvoudige elementen opvangt. Hier leunt Basho op zijn staf wanneer hij twee boeren tegenkomt die het maanfestival halverwege de herfst vieren. De Haiku luidt: “Sinds de maansikkel heb ik gewacht op vanavond.” (Gedrukt 1891)
____________________
[1] klassieke Japanse bloemlezing van honderd waka-gedichten door honderd verschillende dichters. De verzameling is rond 1235 samengesteld door de Japanse dichter en edelman Fujiwara no Teika.
Bekijk de eerste vijftig prenten
| EINDE |