SHAKING LIFE

Afbeeldingen vergroten door te klikken

---

9-4-2024: dit artikel is opnieuw relevant omdat het het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) dinsdag cijfers over antisemitisme heeft gepubliceerd: dit jaar zijn 2,5 keer zoveel incidenten geregistreerd in Nederland als het jaar ervoor. 

Pogrom is een Russisch woord, het betekent zoiets als ‘vernietiging’. De term ontstond aan het eind van de negentiende eeuw toen tsaristisch Rusland geteisterd werd door een golf van antisemitische moordpartijen. Afgelopen zondag klonk er een echo uit dat verleden: een woedende menigte bestormde op het vliegveld van de Dagestaanse stad Machatsjkala een vliegtuig dat afkomstig was uit Israël. 

Door de oorlog tussen Israël en Hamas is het fenomeen antisemitisme helemaal terug van nooit weggeweest. De pogrom van Machatsjkala bleef zonder slachtoffers, maar dat gold niet voor die van Alexandrië (38 n.Chr.), het Rijnland (1096), Brussel (1370), Lissabon (1506), Sanaa (1679), Odessa (1905) en de Duitse Kristallnacht (1938), om maar enkele van de meest beruchte geweldsexplosies uit een lange reeks te noemen.

Het kwaad van het antisemitisme blijkt dus hardnekkig. Dat roept de vraag op hoe het kan dat Joden in zulke verschillende maatschappijen op zulke verschillende momenten in de geschiedenis telkens weer te maken krijgen met haat en vervolging. Is er een rode draad – religieus, cultureel, politiek – die al deze gebeurtenissen met elkaar verbindt?

„Nee – en ja”, zegt historicus David Feldman. Hij is hoogleraar aan de Universiteit van London en directeur van het Birkbeck Institute for the Study of Antisemitism. „Het is niet zo dat al deze gebeurtenissen eenzelfde soort trigger hebben; dus dat als aan voorwaarden a, b en c voldaan is, je vanzelf een antisemitische uitbarsting krijgt. Het is wél zo dat er iedere keer wordt teruggegrepen op een reservoir met anti-Joodse ideeën dat gedurende meer dan tweeduizend jaar is gevuld.”

De Joden deden dit elk jaar op een vaste tijd. Dan vingen ze een Griek op doorreis, mestten hem een jaar lang vet, brachten hem vervolgens naar een bos, slachtten hem, offerden zijn lichaam volgens hun gebruik en proefden zijn ingewanden.

^{De Joods-Romeinse historicus Flavius Josephus (37-100) beschrijft de mythe dat Joden bloedoffers zouden brengen}

Bart Wallet, hoogleraar vroegmoderne en moderne joodse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, beaamt dat. „Het gaat om een repertoire van anti-Joodse mythen, sprookjes en iconografische afbeeldingen die een plek innemen in het cultureel archief van Europa. Er komen voortdurend nieuwe beelden bij, terwijl er bijna nooit iets uitgaat.”

Enkele voorbeelden uit deze verzameling: Joden hebben te veel macht, ze beheersen politiek en media; er bestaat een mondiale Joodse samenzwering; Joden zijn loyaal aan elkaar, niet aan het land waar ze wonen; Joden zijn kapitalisten; Joden zijn communisten; Joden gebruiken het bloed van christenen en moslims voor hun rituelen. 

Deze beelden die zijn heel fluïde en dynamisch, zegt Wallet. „Ze kunnen zich goed aanpassen aan nieuwe situaties. Vaak zijn ze stilletjes op de achtergrond aanwezig: ze zijn er, maar doen er niet echt toe. Totdat er iets gebeurt, totdat er een crisissituatie ontstaat. Dan wordt er uit dat repertoire geput en bieden deze ideeën een makkelijke, snelle verklaring voor ingewikkelde maatschappelijke problemen.”

Het is belangrijk om te begrijpen dat mensen die zich bedienen van dit soort beelden meestal niet gek zijn, benadrukt David Feldman. „Voor hen is dit kennis, geen bijgeloof.”

Gruwelijke gewoonte

Hoe raakte dit reservoir gevuld? Veel mensen denken dat de afkeer van Joden geboren werd in 33 na Christus, toen Jezus Christus in Jeruzalem gekruisigd werd, maar dat klopt niet, zegt Jessica Roitman, hoogleraar Joodse studies aan de Vrije Universiteit. „Volgens mij ligt het begin al eerder, in de Hellenistische tijd.”

In deze periode van 300 voor tot 30 na Christus, toen de opvolgers van Alexander de Grote het Midden-Oosten bestierden, werden Joden soms ook al met afschuw bezien. Roitman: „Griekse etnografen beschreven graag de volkeren met wie ze in contact kwamen. Joden besneden hun pasgeboren jongetjes, en dat vonden deze auteurs een gruwelijke gewoonte. Ze vonden het ook bizar dat Joden geen varkensvlees aten. Hier zie je voor het eerst dat de mensen die wij nu Joden noemen bij elkaar in één groep worden gestopt – een groep die wordt gekenmerkt door vreemde, afkeurenswaardige gewoontes.”

Het Joodse monotheïsme zorgde in een polytheïstische wereld ook voor opgetrokken wenkbrauwen, zegt Roitman. Het sprak voor iedereen vanzelf dat je te maken kreeg met andere goden als je van het ene naar het andere gebied reisde, maar alleen de Joden vonden dat hún God overal aanbeden moest worden. Zo ontkiemde het idee dat Joden eerst loyaal zijn aan zichzelf en pas daarna aan de plek waar ze leven.”

En de vijanden droegen hen weg, sleepten hen weg en gooiden hen weg en lieten niemand van hen over, behalve een paar, die ze geweld aandeden door hen tegen hun wil te dopen met stinkend water.

^{Kroniekschrijver Salomo bar Simson  over een pogrom in Worms in 1096}

Nadat de Romeinen de Levant veroverden, werd het er voor de Joden niet beter op. De latere keizer Titus vernietigde in het jaar 70 de tempel in Jeruzalem en verdreef de Joden van hun land. Deze diaspora (Grieks voor ‘verstrooiïng’) was uitzonderlijk, zegt Roitman: „De Romeinen hadden in hun hele rijk te maken met opstanden van veroverde volken, maar de koppige onwil van de Joden om zich te voegen naar het keizerlijk gezag wekte grote woede op. Waarom wilden ze geen deel uitmaken van dit fantastische project?”

Terwijl de Romeinen de provincie Judea zuiverden, kreeg in hun rijk een van oorsprong Joodse sekte voet aan de grond. Zeker nadat de volgers van Jezus van Nazareth besloten ook niet-Joden in hun gelederen toe te laten, nam het aantal christenen snel toe. „Je ziet de weerslag hiervan in de evangeliën, waarin het leven van Jezus geboekstaafd is”, zegt Roitman. „In de vroegste evangeliën is de beslissing om de Messias te kruisigen echt een besluit van de Romeinen, maar in het laatste evangelie, dat van Johannes, is de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus meer een schoorvoetende uitvoerder van de wil van de Joodse bevolking.”

Levende relieken

Met het optreden van de apostel Paulus, die de wijde wereld introk om het nieuwe geloof te verspreiden, ontstond het idee dat het Judaïsme een oude religie was, zegt David Feldman. „De Joodse religie was echt niet meer van deze tijd. Er was nu een nieuw convenant, dus het had volgens christenen geen zin meer om Joods te zijn. Het werd Joden enorm kwalijk genomen dat ze bleven volharden in hun afwijzing van Jezus als de Messias.”

Begin vierde eeuw bekeerde de Romeinse keizer Constantijn zich tot het christendom, waarna de rest van het rijk volgde. Feldman: „Toen werd het nog gevaarlijker voor de Joden, omdat ze nu ook de officiële staatsgodsdienst saboteerden. In de loop van de tijd werden de kruisiging van Christus en zijn afwijzing als de Messias gezien als een Joodse samenzwering, een daad die inging tegen het algemeen belang.”

Christelijke theologen braken zich het hoofd over wat er met de Joden moest gebeuren, zegt Jessica Roitman. „De vierde-eeuwse kerkvader Augustinus van Hippo zei: we moeten de Joden niet doden. Het zijn levende relieken, voorbeelden van een volk zonder thuisland, een waarschuwing voor wat er gebeurt als je Christus niet accepteert.”

Waar een Jood zich ook vertoonde, hij werd gestenigd of neergeknuppeld – hoewel hij de fatale klappen niet onmiddellijk kreeg, opdat een al te snelle dood hem de pijn niet al te zeer zou besparen.

^{De hellenistische Joodse filosoof Philo van Alexandrië over de pogrom van het jaar 38 in zijn stad}

Hun positie als outsiders die geen land mochten bezitten en geen lid konden worden van een gilde, zorgde ervoor dat sommige Joden tijdens de Middeleeuwen hun heil zochten in het uitlenen van geld tegen rente. Dat was christenen in principe verboden, zegt Roitman. „Het kwam regelmatig voor dat een heerser de Joden van zijn grondgebied wegstuurde omdat ze het bloed van een baby zouden hebben gedronken, of iets dergelijks. Maar dit was dus een beeld uit het reservoir van antisemitische ideeën dat een koning kon gebruiken om van zijn schulden af te komen.” Grootschalige uitzettingen van Joden vonden onder meer plaats in Engeland (1290), Frankrijk (1306) en Spanje (1492).

Recent onderzoek wijst overigens uit dat er in de Middeleeuwen ook veel niet-Joodse geldschieters waren, zegt David Feldman. „De connectie tussen Joden en geld stak de kop op in de twaalfde eeuw, toen christelijke moraaltheologen een oproep deden tot een spiritueel reveil. Ze vonden de maatschappij te materialistisch en waarschuwden dat christenen te ‘Joods’ werden. Wat zo begon als een analogie, eindigde met vervolging.”

Enig perspectief

De Reformatie van Maarten Luther leek de Joden aanvankelijk enig perspectief te bieden, zegt Bart Wallet. „In zijn geschrift Das Jesus Christus ein geborener Jude sei uit 1523 zette Luther uiteen dat hij best begreep dat Joden niks moesten hebben van de katholieke kerk: dat was immers een instituut dat het geloof totaal gecorrumpeerd had. Sommige protestanten zagen Joden daarom zelfs als medestanders in hun strijd tegen de kerk.”

Die gevoelens van verbondenheid verdwenen nadat bleek dat de Joden ook niet geneigd waren zich aan te sluiten bij dit nieuwe geloof. Wallet: „Luther had ze bij wijze van spreken allemaal verwacht bij de doopvont in Wittenberg. Toen dat niet gebeurde, greep hij in latere geschriften terug op het traditionele corpus van anti-Joodse beelden en schreef bijzonder antisemitische teksten.”

Ik heb vele geschiedenissen gelezen en gehoord over Joden […] dat zij de bronnen vergiftigden, kinderen stalen […] zo ook dat een Jood een ander door bemiddeling van een christen een pan vol bloed deed toekomen.

^{Maarten Luther  in ‘Von den Juden und ihren Lügen’ uit 1543}

Twee eeuwen later stelden de Joden na de Romeinen, katholieken en protestanten opnieuw een vernieuwingsbeweging teleur met de taaiheid waarmee ze vasthielden aan hun eigen geloof en gebruiken. Het tijdperk van de Verlichting was aangebroken en daarom was hun stokoude religie nu helemáál een anachronisme geworden, vonden belangrijke filosofen. Wallet: „Aan de ene kant werden Joden door Verlichtingsdenkers als individuen geaccepteerd, maar aan de andere kant werd er op hun collectief en religieuze traditie neergekeken. Voltaire vond katholieken al een groot probleem in een verlichte wereld, maar Joden helemáál. De Duitse filosoof Immanuel Kant sprak zelfs over de noodzaak van een ‘euthanasie op het Jodendom’.”

Karl Marx heeft dit fenomeen later goed uitgelegd, vindt Wallet. „Joden zijn een soort projectiescherm van alles waar we tégen zijn, concludeerde hij. Het gaat daarbij nooit over het reële Jodendom. Niemand is geïnteresseerd in dat reële Jodendom. Het Jodendom is het ultieme ‘tegenover’, waardoor je je eigen positie scherp kunt formuleren. Wrang genoeg bezondigde Marx zich daar zelf ook aan door Joden als de ultieme kapitalisten af te schilderen.”

De negentiende eeuw waarin Marx leefde was de eeuw van het nationalisme. Overal in Europa wilden mensen die zich beschouwden als één volk hun eigen land hebben. Daarbij zorgden de over het hele continent verspreide Joden voor een probleem, helemaal als ze hun best deden om op te gaan in die nieuwe natie, zegt Roitman. „Dit was de tijd van ‘een Duitser op straat, een Jood thuis’. Als ze allemaal bij elkaar in een getto zaten, had je nog wel overzicht, maar nu werd het moeilijk om te bepalen wie een Jood was en wie niet. Dat zorgde voor allerlei angsten. Want waren deze nu onzichtbare Joden wel écht loyaal aan hun land en niet aan andere Joden in het buitenland?”

Uiteindelijk zal men in [de Joden] slechts een onwetend en barbaars volk vinden, en barbaarse mensen die al lange tijd de smerigste hebzucht verbinden met het afschuwelijkste bijgeloof en de onoverkomelijkste haat tegen alle volkeren die zij tolereren en aan wie zij zichzelf verrijken.

^{De Franse denker Voltaire  in zijn ‘Dictionnaire philosophique’ uit 1764}

Naast deze twijfels over een mogelijke internationale Joodse samenzwering, werd de positie van Joden in de nieuwe natiestaat nog door iets anders bedreigd, zegt David Feldman. „Het idee van de natie als een christelijke gemeenschap werd aan het eind van de negentiende eeuw vervangen door het idee van de natie als een gemeenschap van ras. Daardoor bleven zelfs Joden die zich bekeerd hadden, zoals de Britse premier Benjamin Disraeli, kwetsbaar voor antisemitisme. Hij kon er zijn hele leven nooit écht bij horen.”

Rondom de overgang tussen de negentiende en twintigste eeuw bereikte het antisemitisme een nieuw hoogtepunt, vooral in Oost-Europa, waar de liberale gedachte dat alle inwoners van een land gelijkwaardig zijn nooit echt voet aan de grond gekregen had, zegt Bart Wallet. „Dat leidde aan de ene kant tot het ontstaan van het zionisme: het idee onder Joden dat ook zij één volk waren dat een eigen staat nodig had. Aan de andere kant verscheen er een boek als De protocollen van de wijzen van Zion. Dat was een in 1903 door de tsaristische geheime dienst vervalst document over een zogenaamd plan van de Joden om de wereldheerschappij te bemachtigen.”

Intersectionaliteit

Vanaf het eind van de negentiende eeuw kwam de trek op gang van Europese Joden naar het grondgebied waarvandaan hun volk negentien eeuwen eerder verdreven was. „Er hadden daar al die tijd Joden geleefd, maar dat was een kleine minderheid”, zegt Roitman. „Ze hadden het er niet zo slecht gehad als in Europa. Wie zijn belasting als ongelovige betaalde, kon meestal in vrede leven, al was er niet altijd sprake van tolerantie. Ook onder moslims kregen Joden te maken met vervolging.”

In het Midden-Oosten bestonden al lang negatieve stereotypen over Joden, bevestigt Bart Wallet. „Maar je merkt dat extreme antisemitische ideeën uit Europa daarmee vermengd raakten. De vertalingen in het Turks en Arabisch van De protocollen van de wijzen van Zion vonden gretig aftrek.”

De zwartharige Jodenjongen loert urenlang, satanische vreugde op het gezicht, op het nietsvermoedende meisje dat hij met zijn bloed schendt en daarmee ontrooft aan haar volk.

^{Adolf Hitler  in Mein Kampf (1924)}

Palestina maakte tussen 1516 en 1917 deel uit van het Ottomaanse rijk. Na 1917 hadden de Britten het er voor het zeggen. De Britse minister van Buitenlandse Zaken Arthur Balfour beloofde in dat jaar aan Lionel Rothschild, een lid van een bekende bankiersfamilie, dat de Joden met ‘zionistische aspiraties’ recht hadden op een ‘nationaal thuis’ in Palestina.

Dat thuis kwam er pas na de Shoah, een uitbarsting van antisemitisme waarbij zes miljoen Europese Joden op industriële wijze werden vermoord. De Joden in Palestina kwamen in 1948 in opstand tegen het Britse gezag en stichtten de staat Israël – deels op land dat bewoond werd door Palestijnen. Zij werden verdreven. Feldman: „Israël pakte land af en is dat blijven doen. Het werd een bezettende macht na de Zesdaagse Oorlog van 1967 waarbij Gaza en de Westelijke Jordaanoever werden ingenomen. Zolang gerechtigheid wordt onthouden aan Palestijnen, creëert dat anti-zionisme. Dat is geen antisemitisme – maar kan daar wel in overgaan.”

Dat vindt ook Jessica Roitman: „Anti-zionimse en antisemitisme kunnen naast elkaar bestaan. Er zijn zelfs orthodoxe Joden die anti-zionisten zijn. Of de grens tussen het ene en het andere fenomeen wordt overschreden, moet echt van geval tot geval worden bekeken. Je kunt je bijvoorbeeld afvragen waarom iemand zich specifiek druk maakt om het lot van de Palestijnen en niet om dat van de Oeigoeren. Dat is geen flauwe whataboutism. Misschien heeft het er wel mee te maken dat iemand niet houdt van Joden met macht.”

De Joden zijn van plan uw vrouwen aan te randen, uw kinderen om te brengen en u te vernietigen. Volgens het moslimgeloof is de verdediging van uw leven een plicht die alleen door de vernietiging van de Joden vervuld kan worden.

^{Mohammad Amin al-Hoesseini, de grootmoefti van Jeruzalem  roept in 1942 vanuit Berlijn Arabieren op Joden aan te vallen}

Hoewel Joden aan het begin van de twintigste eeuw een belangrijke rol hebben gespeeld binnen de arbeidersbeweging en socialistische en communistische partijen – iets wat ze door conservatieven bijzonder kwalijk werd genomen – is de steun voor de Palestijnse zaak in het Westen tegenwoordig vooral sterk in progressieve kring. Dat is niet zo gek, zegt Bart Wallet. „Linkse kritiek op Joden gaat al terug op Marx, en tijdens de Koude Oorlog werd Israël gezien als deel van het imperialistische, koloniserende Westen. De Sovjet-Unie omhelsde het anti-zionisme als ideologische overtuiging en zond allerlei anti-Israëlpropaganda de wereld in. Geleidelijk zag je dat jongere generaties zeiden: wacht eens even, de echte underdogs hier zijn de Palestijnen. Dat leidde enerzijds tot legitiem protest, maar ook tot uitlatingen als dat Joden de nieuwe nazi’s zouden zijn. Dat laatste is antisemitisme.”

Het idee van intersectionaliteit dat de afgelopen decennia op universiteiten populair is geworden, heeft verder bijgedragen aan deze ontwikkeling, zegt Jessica Roitman. „Intersectionaliteit betekent dat je verschillende vormen van onderdrukking niet los van elkaar kan zien. Dus wie tegen de discriminatie van lgbtq-mensen is, móét ook tegen het optreden van Israël tegen de Palestijnen zijn.”

Beeld uit een video van een menigte die in de Dagestaanse stad Machatsjkala een vliegtuig uit Israël bestormt, vorig weekeinde.FOTO'S: AFP

Tweestatenoplossing

Sinds de terreurdaden van Hamas van 7 oktober en de keiharde reactie daarop van Israël is in islamitische landen, maar ook in Europa, een opleving van antisemitisme te zien: er klinken anti-Joodse leuzen op demonstraties, Joodse panden worden beklad, Joodse mensen voelen zich bedreigd. „Zulke spanningen tussen Joden en hun buren zijn dus van alle tijden”, concludeert David Feldman. „Maar het is goed om voor ogen te houden dat Joden in de afgelopen tweeduizend jaar ook vaak genoeg vreedzaam naast moslims en christenen hebben gewoond. Het kán dus beter worden.”

Antisemitisme zal echter nooit meer helemaal verdwijnen, weet Feldman. „Ook als er gerechtigheid voor de Palestijnen komt. Het reservoir met antisemitische beelden blijft onderdeel van de culturele bagage, inmiddels wereldwijd. Als er iets naars gebeurt dat moeilijk te verklaren is, zullen er altijd mensen zijn die teruggrijpen op deze ideeën.”

Meer Midden Oosten op ShakingLife.nl

EINDE

Afbeeldingen vergroten door te klikken.

 

 

Het interieur staat bekend om zijn enorme omvang, gedetailleerde houtsnijwerk en indrukwekkende kunstschatten. Het afgebeelde hoofdaltaarstuk is een van de grootste en meest complexe van Spanje en toont scènes uit het leven van Jezus. Het hoofdaltaarstuk is een meesterwerk van houtsnijwerk, bedekt met bladgoud. Elke laag werd met de hand aangebracht met gips en lijm, waarna het geheel werd gepolijst en opnieuw verguld.
Het groeide uit tot een van de grootste heiligdommen van de Europese kunst. De plattegrond met vijf schepen, het transept, de omgang en de radiale kapellen kenmerken een lichtrijke architectuur die diep geworteld is in de Castiliaanse gevoeligheid. Elke meesterbouwer – van Petrus Petri tot Enrique Egas – en elke kardinaal liet zijn stempel achter op de portalen, de glas-in-loodramen en de liturgische ruimtes.
In de loop der tijd werd de kathedraal ook een schatkamer van artistieke meesterwerken: El Transparente, El Custodia van Enrique de Arfe, het koor, El Expolio (De Ontkleding van Christus) van El Greco en de middeleeuwse glas-in-loodramen. 

Mezquita del Cristo de la Luz

De Hermitage of Kerk van Cristo de la Luz, voorheen de Bab al-Mardum Moskee (Arabisch: مسجد باب المردوم‎). Van de tien moskeeën die ooit in de stad bestonden, is dit de best bewaarde. In de islamitische tijd was het een kleine gebedsruimte, verbonden aan een stadspoort (Bab al-Mardum), die werd gebruikt door nieuwkomers in Toledo of door mensen die zich voorbereidden op hun vertrek. Het werd gebouwd in het jaar 999, de tijd van glorie van het kalifaat van Córdoba, zoals vermeld in de epigrafische strook op de ingangsgevel. 

Sinagoga del Tránsito

De Sinagoga del Tránsito,  ook bekend als de ‘Synagoge van Samuel ha-Levi of Halevi’. Voormalige Joodse gemeente en synagoge, gelegen aan de Calle Samuel Levi, in de historische oude stad Toledo. Status: Synagoge (1357–1391), Kerk ( ca.  1492 – 19e eeuw), Joods museum (sinds 1910).
Ontworpen door meestermetselaar Don Meir (Mayr) Abdeil, werd het gebouwd in 1357 in de Mudéjar- of Moorse stijl als een bijgebouw van het paleis van Samuel HaLevi , schatmeester van koning Peter van Castilië. 
De synagoge bevindt zich in de voormalige Joodse wijk van de stad tussen het klooster van San Juan de los Reyes en de synagoge van Santa María la Blanca . Het is een van de drie bewaard gebleven synagogen die door Joden zijn gebouwd onder het bewind van het christelijke koninkrijk Castilië.
Het gebouw werd na de verdrijving van de Joden uit Spanje in 1492 omgebouwd tot een katholieke kerk. Het werd kortstondig gebruikt als militaire kazerne tijdens de Napoleontische oorlogen in het begin van de 19e eeuw. In 1910 werd het een Sefardisch Joods museum , dat tegenwoordig formeel bekendstaat als het Sefardisch Museum. 

---

El Greco’s ‘Vista de Toledo’

Het multiculturele Toledo is ook de stad, waar  Johannes van het Kruis in het klooster van de Karmelieten in een cel werd opgesloten en negen maanden werd vastgehouden, vanwege zijn steun aan de hervormingen van Theresia van Ávila. 

El Greco’s ‘El Expolio’

“ De Ontkleding van Christus, of El Expolio (Latijn: Exspolĭum), is een schilderij van El Greco, begonnen in de zomer van 1577 en voltooid in het voorjaar van 1579 voor het hoogaltaar van de sacristie van de kathedraal van Toledo, waar het normaal gesproken nog steeds hangt. Eind 2013 was het tijdelijk te zien in het Prado in Madrid (samen met de andere werken van El Greco), na een periode van reiniging en restauratie; het keerde in 2014 terug naar Toledo. Het is een van El Greco's beroemdste werken. Een document gedateerd 2 juli 1577, waarin naar dit schilderij wordt verwezen, is de vroegste vermelding van El Greco's aanwezigheid in Spanje. De opdracht voor het schilderij werd verkregen dankzij El Greco's vriendschap vanuit Rome met Luis, de zoon van Diego de Castilla, deken van de kathedraal van Toledo. De Castilla senior regelde ook El Greco's andere grote opdracht, waaraan hij gelijktijdig werkte: de schilderijen voor de Toledaanse kerk van Santo Domingo el Antiguo.
Het schilderij toont Christus die met een serene uitdrukking naar de hemel opkijkt; zijn geïdealiseerde figuur lijkt afgescheiden van de andere mensen en het geweld om hem heen.Een in het zwart geklede figuur op de achtergrond wijst beschuldigend naar Christus, terwijl twee anderen ruzie maken over wie zijn kleding zal krijgen. Een man in het groen, links van Christus, houdt hem stevig vast met een touw en staat op het punt zijn gewaad af te scheuren ter voorbereiding op zijn kruisiging. Rechtsonder buigt een man in het geel zich over het kruis en boort een gat om de inbreng van een spijker te vergemakkelijken die door Christus' voeten zal worden gedreven. Het stralende gezicht van de Verlosser staat in schril contrast met de grove figuren van de beulen, die om hem heen zijn verzameld en met hun bewegingen, gebaren en lansen een indruk van onrust wekken.
(Wikipedia)

---

---

---

Salvador Dali’s ‘Cristo de San Juan de la Cruz’

---

___________________
[1] Orde van Broeders van Onze-Lieve-Vrouw van de Berg Karmel (OCarm), is een van de oudste katholieke bedelordes, ontstaan in de 13e eeuw op de berg Karmel in het Heilige Land. 

EINDE

Tom Poes zat de volgende morgen nog aan zijn ontbijt, toen Joost op de buitendeur klopte. ‘Ik ben zo vrij de Oude Schicht voor te rijden,’ sprak de trouwe knecht. ‘Het is nog wat vroeg, maar tot mijn bevreemding kon ik vannacht niet slapen wegens bezorgdheid over heer Olivier. Men hecht soms meer aan een persoon dan men wel weet, ik stel voor om nu te gaan zoeken, al zal dat niet meevallen. Men weet niet welke richting men in moet slaan.’

Ook Heer Bommel merkte dat het nog mistte, toen hij de volgende morgen vanonder een steen naar boven kwam. De grijsaard stond hem op te wachten, met een grote vogel op zijn schouder. ‘Dit is mijn dochter Ima,’ stelde hij trots voor. ‘Ze zal je het water naar Parna’s opbrengen.’
 ‘In de mist kun je graven,’ zei de vogel. 
Heer Bommel zocht vergeefs naar woorden. Hij begreep dat hij in de handen van zonderlingen gevallen was. En dat toegeven de beste houding zou zijn.

---

---

Met die gedachte bedankte hij de grijsaard voor zijn gastvrijheid en liep vervolgens op goed geluk achter de vogel aan. Het beest fladderde in een rechte lijn, alsof het een bepaalde richting volgde; maar toen heer Ollie boven de nevels een bekend gebouw zag oprijzen, hield hij halt. 'Daar!' riep hij uit. 'Dat is het stads-laboratorium! Nu kan ik te weten komen waar ik ben!’
'De rivier gaat vlugger’,  kraste de vogel. 
Heer Bommel sloeg echter links af zonder zich aan die opmerking te storen, terwijl het dier berustend op zijn schouder ging zitten. 

Tot zijn grote opluchting bereikte hij nu eindelijk weer vertrouwd gebied, en hij stapte glimlachend de werkruimte van professor Prlwytzkofski binnen.
Jammer genoeg trof hij het niet. De geleerde was juist doende om de plaats van de zon ten opzichte van het middelpunt in het uitdijend heelal te berekenen, en hij keek danig gestoord op toen hij zijn bezoeker zag. 

'Ik ben dadig!' riep hij uit. 'Maakt u zich voort.' 
'Maar ik ben voort,' zei heer Ollie verontschuldigend. 'Ik ben verdwaald, bedoel ik; en nu weet ik niet welke kant ik op moet. Waar ben ik precies?’
'Ik ben ja dadig dat vast te stellen,' schalde de hoogleraar. 'Waar is onzer zonnensysteem met betrekking tot der centrum des universums? zo vraag ik mij. En daar komt ener lomp met zijner parkiet mij vragen waar hij isj!'
Hij zweeg, door ontroering overmand, en in de ingetreden stilte kraste de vogel: 'Der centrum des universums is waar men is.'

---

Het bovenstaande is een fragment uit de laatste aflevering van de Bommel Saga: ‘Het einde van eindeloos’. 
Alle belangrijke figuren komen er nog een keer langs – waaronder natuurlijk ook kapitein Walrus, wiens goede schip de ‘Albatros’ op een zandplaat geraakt, omdat hij de gondel waarmee Heer Bommel naar Parnassus vaart voor zijn boeg krijgt - wat hem hem onvermijdelijk verleidt tot ruwe taal… 
En vanzelfsprekend horen Tom Poes en de trouwe knecht Joost daar ook bij … om maar niet te spreken van mevrouw Doddel – ‘zegt u toch Doddeltje…’ , om wier hand  –  of moet zeggen: ‘vinger’ – deze slotepisode uiteindelijk draait.

---

Lees ook:

---

Als een Meesterverteller stopt met werken…

EINDE

---

Het woordenboek definieert een siroccowind als 'een hete, stofrijke wind uit de Libische woestijnen die over de noordelijke Middellandse Zeekust waait'. In het Grieks staat hij bekend als sorokos, in het Catalaans als xaloc, in het Kroatisch als jugo, in het Spaans als siroco (waar het Engels vandaan komt), in het Egyptisch-Arabisch als khamsin en in het Italiaans als scirocco. Op Sicilië, een van de regio's waarmee de sirocco het meest wordt geassocieerd, wordt hij scirocco genoemd. Wanneer de sirocco waait, heeft dit een grote impact op het klimaat van het eiland. Zoals alle extreme weersveranderingen, beïnvloedt de sirocco niet alleen het fysieke landschap, maar ook het mentale landschap van de inwoners.  

_{Afbeeldingen vergroten door te klikken}

Wanneer de woestijnwind de kust van Noord-Afrika verlaat, laat hij uitzonderlijk droge, stoffige omstandigheden achter. De windvlaag komt vervolgens in contact met vochtigere lucht die circuleert in het Middellandse Zeegebied. Deze lucht verandert, naarmate hij zich over zee verplaatst, geleidelijk in koelere lucht die regenval veroorzaakt wanneer hij het zuidelijke Europese vasteland bereikt. De geografische ligging van Sicilië zorgt ervoor dat het zowel de hete adem van de Sahara als de natte wraak van de Europese klimaatzones voelt. De regen die uit siroccowolken valt, bekogelt autodaken en witte muren met klodders dor rood zand, algemeen bekend als ‘bloedregen’.

Of het nu hitte en stof of vochtigheid en regen met zich meebrengt, de sirocco kan Sicilianen dagenlang teisteren. De eilandbewoners zijn gewend aan het fenomeen en verdragen de grillen ervan met dezelfde berustende standvastigheid als de Prins van Salina van Lampedusa tijdens de koetsrit van zijn familie naar Donnafugata. De gevolgen voor buitenlanders zijn echter veel sterker, met name de verstikkende hitte.

Patrick Brydone, de Schotse Grand Tourist die een van de beroemdste reisverslagen van de achttiende eeuw schreef, ‘A tour through Sicily and Malta’, was geschokt door de vochtige intensiteit van de windvlagen en de oververhitte keerzijde ervan, die hij beide in zijn kenmerkende kleurrijke en heldere proza ​​beschreef. Bijvoorbeeld: ‘Het waait nu al zeven dagen onafgebroken; en het heeft al onze vrolijkheid en goede moed weggevaagd; en als het nog veel langer aanhoudt, weet ik niet wat de gevolgen zullen zijn. Het veroorzaakt een mate van lusteloosheid, zowel in lichaam als geest, waardoor ze absoluut niet meer in staat zijn hun normale functies uit te voeren.’

Als de aanhoudende loodzware atmosfeer al een hoge mate van traagheid veroorzaakte, was de hitte die met één sirocco arriveerde, voordat deze in een vochtige wolk kon veranderen, Brydones grootste klimatologische verrassing: ‘Ik opende de deur zonder enig vermoeden van zo’n verandering; en ik ben nog nooit zo verbaasd geweest in mijn leven. – De eerste windvlaag op mijn gezicht voelde als de brandende stoom uit de mond van een oven.’

Brydone draaide zich om naar zijn reisgenoot en riep dat de atmosfeer ‘in vlammen stond’. Je hoort hem bijna uitroepen: ‘Mijn God, meneer, wat een hitte!’ Hij probeerde een wandeling te maken, zoals ‘dolle honden en Engelsen’ dat doen, maar moest zijn verlies toegeven en keerde terug naar zijn appartement op de bovenverdieping. Hij vond de lucht ‘zwaar en benauwd’, het atmosferische equivalent van maccu, die geconcentreerde Siciliaanse soep gemaakt van gedroogde tuinbonen. De verlichting kwam toen de windrichting veranderde, waarop Brydone opmerkte dat het ‘moeilijk voor te stellen was hoe anders de lucht aanvoelde’.

Sicilianen die hij kende wilden zijn mening weten en verzekerden hem tegelijkertijd dat het een relatief korte hittegolf was geweest en dat ze de wind veel sterker en warmer hadden meegemaakt. De Britten werden als onverstandig beschouwd omdat ze zich aan de barre omstandigheden van de windvlaag hadden blootgesteld door daadwerkelijk de straat op te gaan.

Een andere reiziger, Louis Simond, beschreef de sirocco in zijn boek ‘A Tour in Italy and Sicily’ uit 1829: ‘De zuidoostelijke wind (sirocco) waaide de hele dag en het hele landschap zag er stoffig wit uit. Er waren inderdaad stofwolken in de stad, maar op de omliggende bergen moet het slechts schijn zijn geweest.’ Hij benaderde het fenomeen met een zekere koelbloedigheid en verzekerde de lezer terloops dat hij ‘geen hinder ondervond’. Hij schreef dit toe aan het feit dat de sirocco in de herfst, winter en lente vaker waait dan in de zomer, hoewel hij wel toegaf dat de wind de vegetatie ‘oprolde alsof ze door insecten werd aangevallen’, wat leidde tot een vergeling en verwelking van de planten – ‘Geurige acacia- en sinaasappelboomgaarden domineerden de voorgrond: maar vandaag was dit alles gehuld in stof, en de bomen en planten hingen slap.’

Interessant genoeg vergeleek het Edinburgh Medical and Surgical Journal van 1850 de sirocco met de leste-wind van Madeira en kwam na enig debat tot de conclusie dat de effecten op Sicilië vergelijkbaar waren met die van Simond – met een verhoogde zomerhitte – namelijk dat ‘het alle effecten vertoont van een hete, droge, verschrompelende wind, die de bladeren van planten uitdroogt en scheuren veroorzaakt in meubels en hout in het algemeen’. Het tijdschrift concludeerde dat ‘dierenlichamen’ negatief werden beïnvloed door de extreme droogte.

Een ander geleerd werk, ‘Schetsen van de medische topografie van de Middellandse Zee’, bevat een hele appendix over dit onderwerp, getiteld ‘Uittreksel uit een mededeling van Dr. Benza over de Sirocco-wind, met name zoals die in Sicilië waait’. Dr. Benza meldt dat hij de wind in Palermo net zo hard en heet heeft gevoeld als in Agrigento, waarmee hij Brydone tegenspreekt, die veronderstelde dat het zuiden van het eiland van nature meer in de vuurlinie zou liggen. Wij zijn het met Benza eens, aangezien we de angstaanjagende windvlagen op beide locaties hebben ervaren. Bovenal merkt Benza echter op dat de meest schadelijke invloed op het ‘menselijk lichaam’ voelbaar is in moerassige gebieden rond plaatsen als Siracusa – een logische aanname.

Benza’s diagnose uit 1830 is nog steeds relevant: ‘een algemene lusteloosheid of traagheid van het spierstelsel, gepaard gaande met hoofdpijn en een zwaar en beklemmend gevoel in het zenuwstelsel, wat leidt tot een onvermogen tot elke vorm van lichaamsbeweging, zowel lichamelijk als geestelijk; Alles wat je aanraakt is vochtig en klam, vooral je kleren, die aanvoelen alsof ze zijn uitgewrongen; verminderde eetlust; toegenomen dorst; ‘Het zweet vloeide rijkelijk…’

Benza sloot zijn verhaal af met een suggestief beeld van de wind aan de horizon: ‘Als de horizon tijdens de sirocco bewolkt is, zijn de meest levendige en prachtige flitsen te zien, die enkele seconden aanhouden.’ Dit leidt onvermijdelijk tot de prachtige barokke Italiaanse verzen van Lucio Piccolo, de neef van Lampedusa, die de sirocco vereeuwigde in deze regels: ‘E sovra i monti, lontano sugli orizzonti / è lunga striscia color zafferano: / irrompe la torma moresca dei venti…’ wat vrij vertaald betekent: ‘En over de bergen, ver aan de horizon / is een lange saffraankleurige strook: / de massieve Moorse wind breekt erdoorheen…’

We geven het laatste woord aan Lord Byron, zoals hij ongetwijfeld zou hebben gewaardeerd. In zijn gedicht Don Juan schetst hij met deze simpele regel in ottava rima een van de meest aangrijpende beschrijvingen van de harteloze, onophoudelijke kracht van de wind: ‘De dood rijdt op de zwavelachtige siroc’.

Andrew en Suzanne zijn de auteurs van Sicily: A Literary Guide for Travellers. Het Times Literary Supplement schreef over hun boek: ‘Sicilië zit vol heerlijke anekdotes: het is niet alleen een literaire wegwijzer voor reizigers op een eeuwenoud eiland, maar ook een culturele gids voor iedereen die zich in de waanzin van de tegenstrijdige en fascinerende uitersten van Sicilië bevindt… Sicilië zal ongetwijfeld gehavend en verfrommeld raken, bevlekt met caponata en wijnvlekken.’

Ze zijn ook de auteurs van Andalucia: A Literary Guide for Travellers, dat eveneens werd besproken in de Times Literary Supplement: ‘een doordachte, grondig onderzochte en opmerkelijk evenwichtige wetenschappelijke gids over de literaire geschiedenis van een van de meest geprezen regio’s van Spanje.’

Andrew is de vertaler van het onlangs verschenen Borges in Sicily van Alejandro Luque, een reisverslag op zoek naar de fotolocaties die Ferdinando Scianna gebruikte toen hij de Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges fotografeerde tijdens zijn rondreis over het eiland.

EINDE

Bovenaan:  Pieter Bruegel I, De toren van Babel, ca. 1565, olieverf op paneel. Verworven met de verzameling van: D.G. van Beuningen 1958.

Toen ik onlangs het liedje ‘Icarus’ tegenkwam op het Muziekweb, zocht ik op hoe vaak die titel voorkwam. Dat bleek bij de klassieke muziek tweeënzeventig maal te zijn, bij populaire muziek driehonderdvijfenzestig maal (zie ook de video van de band ‘Oregon’ helemaal onderaan).
 
Ook in de beeldende kunst blijkt Icarus een machtig thema te zijn, een mythe die blijft intrigeren – zoals ook bij Hanna Mobach: “Sinds de eerste tekeningen uit 1991 is ‘Icarus’ een thema dat telkens opduikt, zwevend, zwemmend, soms paarsgewijs; en tenslotte getekend, maar dan met klei.”

Icarus bij Hanna Mobach

Icarus [1] 

De regen had een dunne sliblaag achtergelaten in een holte van het rotspad. Toen werd er een vorm zichtbaar die je bij droogte nooit zag, een heel ijle gestalte, met takjes op de plek van zijn voeten. Ik maakte er een serie potloodtekeningen van, totdat de wind de gestalte uitwiste.

Later, in een kleigroeve in Limburg, zag ik plotseling vlak voor mijn voeten een spleet in de grond, het evenbeeld van de holte die ik getekend had.
Die spleet goot ik af, het gips maakte de ijle gestalte uitvoerbaar op groter formaat, zoals ‘Max und Moritz’.

Icarus [2]

Voorheen had ik al kleine, kwetsbare figuurtjes geboetseerd, alleen of getweeën, die aansluiten op de potloodtekeningen van Icarus. 
In vervolg daarop ontstond een kleine reeks van minnaars die ik omgaf met transparante bouwsels van latoenkoper en kopergaas.

Sinds de eerste tekeningen uit 1991 is Icarus een thema dat telkens opduikt, zwevend, zwemmend, soms paarsgewijs; en tenslotte getekend, maar dan met klei.

Icarus op www.hannamobach.nl 

---

De Icarus van Bruegel

In “Landschap met de val van Icarus” verwijst Brueghel heel duidelijk naar Ovidius. Dit schilderij en een latere versie, verschillen op een aantal, zeer belangrijke, punten van elkaar. Op het oudste schilderij komt Daedalus niet voor. Op dat schilderij is ook een ondergaande zon te zien, terwijl in de versie op hout de zon in het zenith staat. De vraag is of het schilderij op doek niet is overgeschilderd. Volgens Gibson is het schilderij misschien wel meermalen overschilderd. Onlogisch zou dat niet zijn, want, zoals iemand opmerkte, Icarus heeft er anders wel erg lang over gedaan om uit de lucht te vallen als de zon nu bezig is onder te gaan. Het lijkt immers voor de hand te liggen dat de was in de vleugels van Icarus begon te smelten toen de zon op z'n hoogste punt stond. | Iemand die met een bevende hengel vissen probeerde te vangen (een visser), een herder die leunde op zijn stok en een boer die steunde op een ploeg zagen hen, ze waren stomverbaasd en ze dachten dat het goden waren omdat ze konden vliegen. | Van op een eikentak zag Perdix hem toen hij het betreurde lichaam van zijn zoon in een graf legde. Perdix was een snatervogel die in het moeras leefde en hij getuigde van zijn vreugde in een lied: Hij was toen een unieke vogel, in vroegere jaren niet gezien, nog maar onlangs een vogel geworden en voor jou, Daedalus, een langdurig schuldbewijs.
Bron: Ovidius Metamorphosen 8.183-235 © 2008 Albert van der Kaap

---

De hybris van Icarus
_{Ovidius – Metamorphosen 8.183-235}

Ondertussen was Daedalus ingesloten door de zee, vol haat voor zijn lange ballingschap op Kreta en geraakt door heimwee naar zijn geboorteplaats, zei hij:
"Hoewel Minos de landen en de zeeën verspert, de hemel blijft toch zeker open. We zullen langs daar gaan; hoewel hij alles bezit, de lucht heeft hij niet."

Zo sprak hij en richtte zijn geest op de nog onbekende kunst en hij bracht een omwenteling teweeg in de natuurwetten. Want hij plaatste veren op een rij, beginnend met de kortere en daarna steeds een langere, zodat je kon denken dat ze op een helling gegroeid waren. Zo ontstond eertijds geleidelijk de landelijke herdersfluit uit ongelijke riethalmen. Toen maakte hij de veren in het midden vast met een draad en vanonder met was en zo samengevoegd boog hij ze in een kleine kromming, zodat hij echte vogelveren nabootste.

De jongen Icarus stond erbij en niet wetend dat hij met zijn leven aan het spelen was, probeerde hij nu eens met een stralend gezichtje de veren te pakken, die bewogen werden door een licht briesje, dan weer kneedde hij met zijn duim de goudgele was. En door zijn spel hinderde hij het wonderbaarlijke werk van zijn vader.

Nadat hij de laatste hand gelegd had op zijn werk, bracht de kunstenaar zelf zijn lichaam in evenwicht tussen de twee vleugels en hij bleef hangen in de lucht die bewogen werd (door de wind).

Hij onderrichtte ook zijn zoon "Icarus," zei hij "ik raad je aan in het midden van de weg te vliegen opdat de zee je veren niet zou verzwaren door te laag te vliegen en opdat het vuur ze niet zou verschroeien door te hoog te vliegen: vlieg tussen elk van beiden (neem de gulden middenweg). Ik vraag je met aandrang niet te kijken naar de Ossendrijver, de Grote Beer en het sterrenbeeld van de jager. Volg mij als gids!" Tegelijkertijd leerde hij hem de regels van het vliegen en hij maakte de tot dan toe onbekende vleugels aan zijn schouders vast.

Tijdens het werk en de waarschuwingen waren de wangen van de oude man vochtig van tranen en zijn vaderlijke handen beefden. Hij gaf zijn zoon kusjes, die niet meer herhaald konden worden. En licht gemaakt door de veren vloog hij voorop en hij vreesde voor zijn kameraadje, zoals een vogel die zijn tengere kroost vanuit het hoge nest de lucht inleidt. Hij spoorde hem aan te volgen en bracht hem de onheilbrengende kunst bij. Zelf bewoog hij zijn eigen vleugels en keek om naar die van zijn zoon.

Iemand die met een bevende hengel vissen probeerde te vangen (een visser), een herder die leunde op zijn stok en een boer die steunde op een ploeg zagen hen, ze waren stomverbaasd en ze dachten dat het goden waren omdat ze konden vliegen. En reeds lag links Samos, gewijd aan Juno (ze waren al voorbij Delos en Paros gevlogen). Rechts lag Lebinthos en Calumne, rijk aan honing, toen de jongen genoegen begon te scheppen in zijn roekeloze vlucht, zijn gids verliet en aangetrokken door de drang naar de hemel, een al te hoge vlucht nam.

De nabijheid van de verschroeiende zon maakte de geurige was, het bindmiddel van de veren, mals: de was smolt. Icarus zwaaide met zijn vleugelloze armen en omdat hij zijn vleugels miste, kon hij absoluut geen lucht meer opvangen. En zijn mond, die de naam van zijn vader nog riep, werd gevuld met het azuurblauwe water dat zijn naam aan hem ontleent.

Maar de ongelukkig vader, die geen vader meer was, riep:" Icarus, waar ben je? Waar moet ik je toch gaan zoeken? Icarus," zei hij herhaaldelijk: maar hij zag de veren op de golven drijven en hij vervloekte zijn uitvinding; hij begroef het lichaampje in een graf; en het eilandje werd genoemd naar de naam van degene die daar begraven lag.

Van op een eikentak zag Perdix hem toen hij het betreurende lichaam van zijn zoon in een graf legde. Perdix was een snatervogel die in het moeras leefde en hij getuigde van zijn vreugde in een lied: Hij was toen een unieke vogel, in vroegere jaren niet gezien, nog maar onlangs een vogel geworden en voor jou, Daedalus, een langdurig schuldbewijs.  

Bron: Ovidius Metamorphosen 8.183-235

De hoogtevrees van Perdix (intermezzo)
_{Ovidius – Metamorphosen 8. 236-259}

PERDIX 236-259

Terwijl hij het lichaam van zijn miserabele zoon begroef, zag een kwetterende patrijs hem, vanuit een modderige greppel, en klapte in zijn vleugels, nadat hij zijn vreugde had betuigd met een lied.
Toen was hij de enige vogel, voor meerdere jaren niet opgemerkt, en onlangs vogel geworden, was voor jouw, Daedalus, een langdurig schuldbewijs.
Want zijn zus, onbekend met het lot, vertrouwde hem haar kind toe als leerling, een jongen, die zijn twaalfde verjaardag vierde, ontvankelijk voor het onderrichten van de geest.

Want hij nam het ruggenmerg, nadat hij het in het midden in een vis had waargenomen, als voorbeeld en hij sneed blijvende tanden in ijzer en vond de toepassing van een zaag uit. 
Als eerste verbond hij ijzeren armen, twee vanuit een knooppunt, zodat ze, mits ze met gelijke tussenruimte uit elkaar stonden, het ene deel stond, het andere deel een cirkel beschreef.

Daedalus was jaloers en duwde hem hals over kop van de heilige burcht van Minerva, terwijl hij het als een val voorwendde: maar hem, maakte Pallas, die genieën gunstig gezind was, tot een vogel en overdekte hem, midden in de lucht, met veren.

De kracht echter van het genie ging weg naar zijn vleugels, en voeten: de naam bleef hem bij. Toch heft die vogel haar lichaam niet omhoog en maakt zij het nest niet in takken in een hoge top;
Zij vliegt dicht bij de grond en legt haar eieren in heggen, hij is bang voor hoogtes, zich de oude val herinnerend.
Bron: Ovidius Metamorphosen 8.236-259

Icarus! Icarus!
_{Het verhaal in staccato stijl}

---

…en nu muziek!

EINDE