SHAKING LIFE

ESSAY
Van Auschwitz naar Gaza Op zoek naar de lijn tussen de Holocaust en de genocide in Gaza, is Arnon Grunberg in Israël en de VS. „Het Joodse slachtofferschap van na de Holocaust heeft geleidelijk aan, met name vanaf de jaren negentig ziekelijke vormen aangenomen.”

Arnon Grunberg
Gepubliceerd op
6 februari 2026

Over dit artikel
Dit is het vierde en laatste deel van een maandelijkse serie waarin schrijver Arnon Grunberg plaatsen bezoekt die een historische betekenis hebben voor de aanloop naar de genocide in Gaza.

Zie ook onderaan.

Café Yafa in Jaffa, iets ten zuiden van Tel Aviv, is deze zonnige maandagochtend in januari vrijwel leeg. Ooit was Jaffa een voornamelijk Arabische stad. Volgens een Palestijnse socioloog is op het puin van Jaffa de nieuwe staat Israël gebouwd.

Ik wacht hier op Israel Frey, hij is een chassied, dat wil zeggen een ultraorthodoxe Jood, en tot voort kort was hij ook een journalist. Frey is verscheidene keren met de Israëlische politie in aanraking gekomen na beschuldigingen van opruiing. Zo had hij op X laten weten dat een Palestijn die Israëlische soldaten doodt geen terrorist is. In 2025 schreef hij op X, nadat een aantal Israëlische soldaten door een bermbom in Gaza om het leven was gekomen, dat de wereld een betere plaats is zonder hen. Vanwege dit bericht bracht hij een tijdje door in de gevangenis.

Frey is eind dertig, hij draagt een wit overhemd, eronder bungelen de tsietsiet, de draden die aan vier punten van het gebedskleed hangen dat vrome Joden van het mannelijk geslacht onder hun kleding dragen. Zijn blik zou je spottend kunnen noemen, of misschien ook licht extatisch. Omdat Frey geen Engels spreekt en mijn Hebreeuws rudimentair is, maken we gebruik van een tolk. We gaan op het terras zitten, het weer staat dat net toe

Ik zeg: „Ik wilde met je praten omdat de combinatie van orthodox jodendom en links activisme uitzonderlijk is.”

Frey antwoordt: „Ik beschouw mezelf niet als links, ik geloof dat ik me in het centrum bevind. Gelijkheid en rechtvaardigheid voor iedereen die in dit land leeft, is niet een radicaal idee, maar hier vindt men dat heel merkwaardig.” Dan kijkt hij op en vraagt: „Gaat jouw artikel over mij of ben ik gewoon een instrument om dingen beter te begrijpen?”

„Je zit hier tegenover me als persoon”, zeg ik.

„Ik ben liever een instrument”, antwoordt Frey, en hij kijkt me ironisch aan. „Jullie in het westen hebben geleerd het individu op een troon te zetten. Maar waar ik vandaan kom, is het individu niet belangrijk. Wij werken naar ideeën toe.”

„Goed dan,” zeg ik, „ik ben de westerling, jij bent de ander. Je hebt vanwege je berichten op sociale media in de gevangenis gezeten, je hebt je baan verloren, je hebt misschien nog meer dan dat verloren, was het het waard?”

Weer die blik.

„Een goede interviewer,” antwoordt Frey, „begint niet met het stellen van moeilijke vragen, hij begint met het stellen van hele simpele vragen en dan plotseling, zonder dat de geïnterviewde het merkt, komen de moeilijke vragen, maar om je vraag te beantwoorden: ik heb geen spijt. En verder: ideeën over rechtvaardigheid kunnen overwinnen onder moeilijke omstandigheden, ook in tijden van het huidige fascistische regime.”

„Je neemt het woord fascisme in de mond”, zeg ik. „Deze Israëlische regering wordt gesteund door religieus-Joodse partijen en religieuze kiezers. Hoe kon in de buik van de Joodse religie het fascisme groeien?”

„Vriend Arnon”, antwoordt Frey en hij leunt achterover. Even moet ik denken aan mijn jeugd toen ik elke woensdag- en zondagavond naar de synagoge in de Amsterdamse Lekstraat werd gestuurd, naar een zogenoemde misjnaschool, waar ik en mijn klasgenoten onder leiding van een rabbijn discussieerden over Joodse wetten. „Vanuit het niet-individuele perspectief bestaan er geen vergissingen”, gaat Frey verder. „Deze plek is gefundeerd op Joodse raciale superioriteit en aanvankelijk ging het om betrekkelijk vriendelijke superioriteit in een poging de onderdrukking subtiel te laten verlopen. De nieuwe Jood, de Israëli, was een geseculariseerde, nationalistische Jood. Maar om de Joodse superioriteit demografisch te ondersteunen waren meer mensen nodig, Joden die niet uit Europa kwamen, maar uit Irak, Jemen, Marokko, de zogenoemde Mizrachim. Zij moesten ook nieuwe Joden worden. En toen ging er iets mis. Te veel groepen in de Joodse, Israëlische samenleving kregen niet wat hun beloofd was. Ze zouden deel uitmaken van de meerderheid, ze zouden genieten van welvaart, maar ze bleken toch weer de minderheid te zijn en de welvaart viel tegen. Dat gold niet alleen voor de Mizrachim, maar ook voor de inmiddels behoorlijk talrijke chassidim. Zij sloegen hun handen ineen om de macht over te nemen van de oude elites die het land hebben opgebouwd. En zij jagen de oorspronkelijke elites angst aan, want hun superioriteitsgevoel is religieuze, recht-voor-je-raap superioriteit. Niet meer de liberale, Europese superioriteit die voor subtiel kan doorgaan.”

Uitverkoren

Frey stelt voor elders op het terras te gaan zitten, omdat hij meent dat we worden afgeluisterd.

Aan de andere kant het terras vraag ik: „Denk je dat de Joodse superioriteit begon met het zionisme?”

„Luister,” zegt Frey, „dat je in een sjtetl [dorp of stadje waar veel orthodoxe Joden wonen] in de negentiende eeuw in Oost-Europa zegt: ‘wij zijn speciaal, wij zijn uitverkoren’, dat is begrijpelijk. Je moet de onderdrukking voor jezelf en voor je kinderen verklaren. Maar als je vervolgens een natiestaat wordt met echte macht en je doet alsof je nog in de negentiende eeuw zit in een sjtetl – dan wordt het een probleem. Dat is het verschil tussen de folklore van het overleven en flirten met het nazisme.”

„Heeft het zionisme dan gefaald?”

„Wij zijn mensen die met ideeën spelen. Wij willen geloven dat we in de goedheid geloven. Of in iets anders. Maar in de kapitalistische werkelijkheid van macht en geld zijn wij niets dan stof langs de kant van de weg. Gefaald? Het zionisme heeft de meest natuurlijke vooruitgang geboekt die maar mogelijk is. Het heeft zich breed gemaakt, het is groot geworden, heeft zwakkeren overwoekerd. De vroege zionisten leefden in een tijd dat je nog nationale ideeën kon verkopen en tegelijkertijd kon geloven dat je progressief was. De vroege zionisten hoopten op beschaafde, geseculariseerde, Europese superioriteit. En ze kregen Ben-Gvir [minister van Nationale Veiligheid van de extremistische religieus-zionistische partij Otsma Jehudit]. They fucked up.”

Ik heb het gevoel een ochtend met een mysticus te hebben doorgebracht, eentje van het provocerende, ironische soort, maar toch

Daarna vertelt Frey nog dat hij inderdaad nog meer kwijt is dan zijn baan. Zijn vrouw is hij kwijt en eigenlijk ook zijn kinderen. Uit angst voor geweld van extremistische, nationalistische Israëliërs heeft hij geen vaste verblijfplaats. Hij vertelt dit zonder zelfmedelijden of zelfverheerlijking. Er zijn immers geen vergissingen.

Als ik mijn opschrijfboekje opberg en weer opkijk is Frey al verdwenen. Ik heb het gevoel een ochtend met een mysticus te hebben doorgebracht, eentje van het provocerende, ironische soort, maar toch. Op mijn appjes met vervolgvragen komt geen antwoord meer.

Monsters

De volgende dag regent het in Tel Aviv zo hard dat de straten blank staan. Ik reis naar Jeruzalem waar het nog harder regent en waar in de oude stad de straten rivieren zijn geworden. Ik tolereer de regen om Amos Goldberg te ontmoeten, historicus, hoogleraar Holocaust-geschiedenis aan de Hebreeuwse Universiteit in Jeruzalem. Van hem wil ik weten hoe we kunnen ontsnappen aan de mythes en de ketenen van de negentiende eeuw.

Hij nodigt me uit voor een late lunch in het betrekkelijk troosteloze café van de universiteit. Goldberg is een frêle man van begin zestig met zachte stem die zich kleedt alsof het zijn grootste wens is om niet op te vallen.

„Zijn wij, zijn de Joden slaven van het verleden?”, vraag ik als ik mijn salade op heb.

Goldberg antwoordt: „Als je het hebt over slaven van het verleden, heb je het over slachtofferschap. Het Joodse slachtofferschap van na de Holocaust heeft geleidelijk aan, met name vanaf de jaren negentig ziekelijke vormen aangenomen. Maar wij zijn niet alleen slachtoffers. Wij Israëliërs begrepen hoe het slachtofferschap getransformeerd kan worden tot moreel en politiek gereedschap dat ons in staat stelde bijna alle politieke doelen te bereiken. Zelfs als die erg gewelddadig zijn, zelfs als die genocidaal zijn.

„Dat de zionistische kolonisten hier aanvankelijk vluchtelingen waren die antisemitisme en de Holocaust ontvluchtten, maakt de onderneming niet per se goedaardig”, zegt Goldberg. „In de Palestijns-Israëlische context kunt je niet over het ene, de Holocaust, spreken zonder over het andere, de Nakba, te spreken. Anders loop je het risico een monster te worden.”

„Dan zijn er veel monsters onder ons”, zeg ik. „Er zijn mensen die vinden dat de Holocaust en de Nakba niet met elkaar in verband mogen worden gebracht. Dat zijn vaak ook mensen die vragen: waarom krijgt Gaza zoveel meer aandacht dan Soedan?”

„De Holocaust voorzag niet alleen de Joden en de Duitsers van identiteit, maar eigenlijk het hele Westen en tot op zekere hoogte de wereld. Mijn goede vriend en collega Alon Confino, die helaas niet meer leeft, betoogde dat de Holocaust de Franse Revolutie als de centrale gebeurtenis van deze tijd verving. ‘Vrijheid, gelijkheid, broederschap’ werd ‘Nooit meer Auschwitz’.”

„Ik begrijp het”, zeg ik. „De belofte van broederschap werd de gecultiveerde herinnering aan een trauma.”

Goldberg knikt en hij gaat met zachte stem verder: „De internationale rechtsorde is niet stukgelopen op Soedan maar op Gaza. De kinderen van de Verlichting werden de kinderen van Auschwitz. Maar als Auschwitz ook niet meer betekent wat het betekende kun je je afvragen, wie zijn de kinderen van het Westen dan nog?”

Het eigen gevoelde slachtofferschap moet altijd begrensd worden door het slachtofferschap van de anderAmos Goldberg historicus

„Mag ik een banale vraag stellen?”, vraag ik, om dan te vragen: „Zijn er oplossingen?”

„Ik zit niet in de business van concrete oplossingen”, antwoordt Goldberg. „Ik doe aan ideeën, analyses, begrip. Maar ik kan je dit zeggen, ik heb geen hoop maar ik voel de verplichting te spreken en te handelen. En dit: het eigen gevoelde slachtofferschap moet altijd begrensd worden door het slachtofferschap van de ander, zeker als de ander het slachtoffer is van jouw misdaden.”

Ik lach. „De grens van mijn vrijheid is niet langer de vrijheid van de ander, maar mijn slachtofferschap grenst aan dat van de ander. In die tijd leven we.”

„Ik moet college geven”, zegt Goldberg en hij begeleidt me naar de uitgang. De regen is overgegaan in hagel, uitzonderlijk in Jeruzalem. Ik heb het nooit zo koud gehad als deze dinsdag.

De ‘vredesbusiness’

De kinderen van de Verlichting werden de kinderen van Auschwitz, de hoop van vrijheid, gelijkheid en broederschap werd de belofte dat iedereen zich kon vastgrijpen aan zijn eigen trauma. 

Het lijkt me goed te spreken met iemand voor wie hoop lange tijd iets uiterst concreets was, iemand die naar eigen zeggen in de „vredesbusiness” zat. Eind jaren negentig en begin jaren nul adviseerde Robert Malley, een Amerikaanse diplomaat, president Bill Clinton tijdens de vredesonderhandelingen tussen de Israëlische premier Ehud Barak en de Palestijnse leider Yasser Arafat. Barack Obama huurde hem later weer in alsadviseur over IS, en Joe Biden als Iran-adviseur. In 2023 startte de FBI een onderzoek naar Malley, omdat hij slordig zou zijn omgegaan met vertrouwelijke informatie en zich omringd zou hebben met Iraniërs die de Amerikaanse buitenlandse politiek wilden beïnvloeden. Hij verloor zijn toegang tot vertrouwelijke en staatsgeheime informatie. Tegenwoordig doceert hij aan Yale.

Malley zit in een chic café van de universiteit – we zijn inmiddels in Amerika, ooit een stralende stad op de heuvel in de woorden van Ronald Reagan. Het land waarvan ik, misschien tegen beter weten in, burger wil worden. Malley draagt een coltrui en praat met een gemak dat de diplomaat verraadt die hij ooit is geweest.

„Waren de Oslo-akkoorden [in 1993 en 1995 sloten Israël en de Palestijnen overeenkomsten die tot vrede hadden moeten leiden] echt een moment van hoop?”, vraag ik.

„Over Oslo is al genoeg gezegd”, zegt Malley. „Het was een pleister, en een halve pleister. Wij, het Amerikaanse team, beschouwden het Israëlisch-Palestijnse conflict als een conflict over gebied, over onroerend goed zou je kunnen zeggen. Wij onderschatten de emoties. Het waren de laatste zes maanden van het presidentschap van Clinton toen hij Barak en Arafat naar Camp David liet komen. Ik had misschien tegen Clinton moeten zeggen: ‘Dit gaat niet in twee weken lukken’. Of hij naar me had geluisterd, waag ik te betwijfelen. Hij wilde erg graag.”

De volgende anekdote staat niet in het boek van Malley, hij zegt volgens mij veel over Clinton. Toen de vredesbesprekingen mislukten, belde Clinton Arafat en zei: „Ik ben een mislukking en jij hebt van mij een mislukking gemaakt.”

Trumps plan is feitelijk een variant op de economische vredeRobert Malley Amerikaanse diplomaat

„Toch nog even naar Trump en zijn vredesplan voor Gaza”, zeg ik. „Misschien ondanks alles iets van hoop?”

„Tijdens het eerste presidentschap van Trump werd ik benaderd door [diens schoonzoon] Jared Kushner, ik was natuurlijk gevleid. Hij begreep niet dat de Palestijnen niet akkoord wilden gaan met meer welvaart als ze daarvoor alleen maar hun droom van een eigen staat moesten opgeven. Trumps plan is feitelijk een variant op de economische vrede. De Gazanen worden vazallen van Israël in ruil voor welvaart, ze worden volledig gedepolitiseerd – en dat gaat niet gebeuren. Maar misschien heb ik ongelijk en is dit de toekomst, misschien zegt Trump tegen de inwoners van Groenland, zoveel zijn het er niet: ‘Jullie krijgen straks allemaal een half miljoen dollar per persoon en dan kiezen jullie voor Amerika’.”

„Goed,” zeg ik, „geen hoop. Daar kun jij niets aan doen.”

„Israël heeft de oorlog gewonnen”, antwoordt Malley. Ja, Israël is nog nooit zo’n paria geweest en nog nooit was er zoveel sympathie voor de Palestijnse zaak, maar er is geen bank waar de Palestijnen die sympathie kunnen verzilveren. En Israël vindt vrede een groter risico dan oorlog, omdat Israël denkt toch nooit geaccepteerd te zullen worden. Als je denkt dat de tegenpartij elk moment een aanval kan uitvoeren, lijkt het voeren van oorlog minder bedreigend omdat je dan tenminste zelf het initiatief hebt. Daarnaast is de twee-statenoplossing gebaseerd op de grenzen van 1967 ook een Westerse uitvinding.

„En wat vindt Amerika van Israëls never ending war? Amerika, het enige land waarvan wordt gezegd dat het echt invloed kan uitoefenen op Israël.”

Malley glimlacht. „Vrede tussen Israël en Palestina was nooit een wezenlijk Amerikaans belang, het was nooit een wezenlijk belang van welk land dan ook. Het was een hobby van sommige Amerikaanse presidenten en politici. In mijn boek zegt iemand over de voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry: ‘Geef die man een Nobelprijs voor de Vrede voor zijn inspanningen, dan hoeft hij wat minder heen en weer te vliegen’.”

„Als vrede een hobby is, dan wordt het nooit wat met die vrede. Wimbledon kan je ook niet winnen als je tennissen als hobby beschouwt”, zeg ik. 

„Waar gaat je artikel eigenlijk over?”, vraagt Malley plotseling.

Ik aarzel. „Over Auschwitz en Gaza”, zeg ik. Terwijl ik die woorden uitspreek denk ik aan de titel van het boek dat Malley met de adviseur van Arafat, Hussein Agha, scheef over het mislukte vredesproces:  Tomorrow is Yesterday. Precies dat is wat weemoed is, dat morgen gisteren is.

Swingers party

In de trein naar New York kijk ik in mijn agenda wat ik de komende dagen zal gaan doen. Naar een groep chassidim gaan die het chassidisme willen vernieuwen door middel van drugsgebruik en swingers parties? De geschiedenis komt me voor als een grote swingers party.

Ik denk aan Israel Frey die zei dat we met al onze ideeën stof langs de kant van de weg zijn. En aan Amos Goldberg die sprak over het risico een monster te worden.

Voor de swingers party begint, zal een chassied van het vooruitstrevende soort in een koosjer restaurant in Brooklyn tegen me zeggen: „Waarvoor hebben we Israël nodig? Waarvoor hebben we Europa nodig? Waarvoor hebben we Amerika nodig? We hebben New York.”

En in de krant zal ik lezen dat de nogal conservatieve New York Times-columnist Tom Friedman ICE-agenten met Hamas-strijders vergelijkt. De wreedheid van de staat, zelfs de Amerikaanse, en de wreedheid van de terroristische bewegingen, die altijd ook weer door sommigen als bevrijdingsbewegingen worden gezien, ontlopen elkaar niet veel. Dat zelfs een behoudende columnist als Friedman agenten van de Amerikaanse federale overheid met Hamas-strijders vergelijkt, geeft de omvang van de wanhoop aan, niet alleen geografisch.

De noodtoestand is de normale toestand. En morgen is gisteren. Vooruitgang? Hoe word je geen monster?

Het stof langs de kant van de weg waait op en dwarrelt weer neer.

---

Lees de oorafgaande artikelen in NRC:

3. De catastrofe in Gaza begon met afgewezen mannen in Wenen

2. Wachten op de bevrijding

1. Arnon Grunberg wil weten hoe na Auschwitz de genocide in Gaza kon gebeuren

EINDE

REPORTAGE

Demografie
Polen heeft een van de laagste geboortecijfers van Europa. Extra kinderbijslag en belastingvoordeel heeft daar geen verandering in gebracht. Een hoogleraar psychologie ziet diepgaande veranderingen in de Poolse samenleving die het kindertal laten dalen. 

• • 
  • Mark Middel, NRC
• Gepubliceerd op4 februari 2026 om 16:21

Onder zijn imposante witte walrussnor verschijnt een glimlach als Wladyslaw Grochowski (73) zijn toekomstplannen voor Polen uitstippelt. „Mijn bedrijf heeft geld voor zo’n honderdduizend extra kinderen”, zegt de directeur van hotel- en vastgoedketen Arche op zijn kantoor in Warschau.

Het klinkt als een grap, maar ondernemer Grochowski is bloedserieus. Hij wil ervoor zorgen dat er meer kinderen in Polen geboren worden. De geboortecijfers in Polen behoren namelijk tot de laagste in de wereld. „Dit probleem bestaat al vijftien jaar, maar het lukt onze regeringen niet om het op te lossen”, zegt Grochowski. „Terwijl in de nabije toekomst bedrijven geen personeel zullen kunnen vinden en de mensheid wereldwijd ook uitsterft.”

Dus neemt Grochowski zelf het heft in handen. Via zijn hotelketen en vastgoedbedrijf, met in totaal 23 hotels in Polen, wil hij het geboortecijfer opkrikken. Hoe kan hij dat beter doen dan zijn hotelgasten belonen als ze een romantische avond in een van zijn hotelkamers beleven? Indien het hotelbezoek leidt tot een zwangerschap, krijgen zij een gratis (doop)feest voor tien personen. Daarvoor hoeven ze na de geboorte van hun kind alleen een rekening te overleggen die bewijst dat ze negen maanden eerder in het hotel verbleven.

„Er waren voorstellen om een feest voor vijftig personen te vergoeden, maar dat halen we financieel niet”, zegt Grochowski. „We hebben berekend dat een doopfeest voor tien personen ongeveer 1.000 zloty (240 euro) kost en we budget hebben om op deze manier een feest te organiseren voor honderdduizend kinderen.” Het bedrijf heeft 100 miljoen zloty (zo’n 24 miljoen euro) gereserveerd voor de actie. Ook krijgen de 2.500 medewerkers van zijn bedrijf eenmalig 10.000 zloty (2.400 euro) per geboren kind en organiseert zijn bedrijf partner- en kinderprogramma’s tijdens conferenties. „Zodat het gezin bij elkaar blijft en mensen niet met anderen het in bed duiken.”

Prognose: krimp met tien miljoen mensen

Natuurlijk is het een marketingstunt, erkent hotelbaas Grochowski, maar de ernst van het probleem is evident. Het geboortecijfer daalt al meer dan tien jaar en daar lijkt geen kentering in te komen. In 2023 kwam in Polen gemiddeld 1,2 kind per vrouw ter wereld, de verwachting is het dit jaar verder daalt naar 1,03. Dat is een stuk lager dan het EU-gemiddelde van 1,38 kind per vrouw in 2023, terwijl een cijfer van 2,1 nodig is om het aantal inwoners stabiel te houden.

Volgens de laatste prognoses van de regering zou de Poolse bevolking binnen vijftig jaar met tien miljoen mensen kunnen krimpen – van ruim 37 miljoen nu naar zo’n 28 miljoen in 2080 – en rond de eeuwwisseling zelfs zou kunnen halveren. Dat is een veel hardere daling dan verwacht.

Die cijfers staan in schril contrast met de urgentie waarmee de Poolse politiek de afgelopen jaren de vruchtbaarheidscrisis probeerde aan te pakken. Zo introduceerden de regeringen onder leiding van het nationaal-conservatieve PiS (2015-2023) een maandelijkse kinderbijslag van 500 zloty (zo’n 125 euro) per kind, die later werd verhoogd tot 800 zloty (zo’n 190 euro) en krijgen ouders met twee of meer kinderen binnenkort een forse belastingverlaging.

De maatregelen lijken weinig effect te sorteren. Economen en demografen vrezen dat Polen snel te maken krijgt met een onbetaalbare gezondheidszorg en een onhoudbaar pensioenstelsel. Ook de ambitie om de omvang van het Poolse leger te verdubbelen tot vierhonderdduizend militairen kan in de nabije toekomst onhaalbaar blijken. Hoewel het economisch succesvolle Polen steeds meer migranten – vooral Oekraïners – toelaat op de arbeidsmarkt, blijft migratie als oplossing voor bepaalde problemen in het land een politiek gevoelig onderwerp. De afgelopen jaren is het migratiedebat zo verhardt dat zelfs linkse partijen zich distantiëren van het onderwerp. 

Wat ligt er ten grondslag aan het dalende geboortecijfer in Polen, waar het economisch nog nooit zo goed is gegaan? En waarom voorspelt recent onderzoek dat de helft van de Poolse Gen-Z-generatie helemaal geen kinderen wil? 

Financiële cadeautjes voor ouders

Demografen in Polen wijzen naar oorzaken van de demografiecrisis die ook in veel andere landen voorkomen. In Polen is onder jonge mensen sprake van economische onzekerheid, gebrek aan betaalbare huisvesting, onvoldoende ondersteuning voor vrouwen in de gezondheidszorg en een verslechterde geestelijke gezondheid. In combinatie met een veranderde maatschappij waarin carrière en individuele vrijheid boven het gezinsleven staan, zorgt dat voor een lager geboortecijfer.

Sinds de coronapandemie en de oorlog in buurland Oekraïne zakte het geboortecijfer verder

Specifieker heeft de restrictieve abortuswetgeving in Polen, ingevoerd door PiS in 2021, geleid tot toenemend wantrouwen tegenover zorgverleners onder vrouwen – verschillende vrouwen stierven tijdens hun zwangerschap omdat dokters niet wilden overgaan tot een abortus. Ook stopte PiS de staatsfinanciering voor ivf-behandelingen. Sinds de coronapandemie en de oorlog in buurland Oekraïne zakte het geboortecijfer nog verder.

Bovendien krijgen vrouwen steeds later kinderen. In 1990 was de gemiddelde leeftijd waarop een vrouw haar eerste kind kreeg 22,7 jaar, dat is in 2024 gestegen naar 29,1 jaar. Ook vergrijst de Poolse bevolking steeds sneller. In 2024 was ongeveer een kwart van de bevolking pensioengerechtigd (60 jaar voor vrouwen, 65 jaar voor mannen), terwijl dat in 1990 slechts een achtste was.

Hoewel er niet één specifieke reden is die het lage geboortecijfer verklaart, blijkt wel dat financiële stimuleringsmaatregelen geen trendbreuk teweegbrengen. De kinderbijslag, waar de regering in 2016 mee begon, had slechts een tijdelijk effect. In de eerste jaren na de invoering steeg het geboortecijfer licht, om vanaf 2021 recorddieptes te bereiken.

Ook in Hongarije, dat zich opwerpt als een frontstaat in de strijd om meer geboortes, blijken financiële prikkels het geboortecijfer niet structureel te veranderen. Terwijl zo’n 5 procent van het bbp van het land besteed wordt aan geboortepolitiek – meer dan de Verenigde Staten uitgeven aan defensie. Zo krijgen Hongaarse grootouders verlof, betalen ouders een lagere hypotheekrente en zijn moeders van minimaal drie kinderen voor de rest van hun leven vrijgesteld van inkomstenbelasting.

Na de introductie van deze geboortepolitiek, zo’n vijftien jaar geleden, steeg het geboortecijfer van 1,25 tot 1,61 in 2021, maar daarna daalde het en belandde Hongarije in de Europese middenmoot. Critici zeggen dat de kosten de resultaten niet rechtvaardigen, terwijl voorstanders stellen dat elk extra geboren kind (volgens hun berekeningen tweehonderdduizend meer dan zonder de stimuleringsmaatregelen) winst is. Mogelijke redenen voor het dalende geboortecijfer zijn de stijgende prijzen, het gebrek aan betaalbare woningen en de slechte staat van de gezondheidszorg en het onderwijs in het EU-land.

Als een vrouw zegt dat ze niet meer wil schoonmaken en de man gefrustreerd raakt, dan hebben we een probleemDominika Maison hoogleraar psychologie

Vrouwen zijn veranderd, mannen niet

Tot zover de discussie onder de demografen. Hoogleraar psychologie Dominika Maison van de Universiteit van Warschau baarde vorig jaar opzien toen zij op basis van een enquête concludeerde dat de helft van de Gen-Z-generatie (mensen geboren tussen 1995 en 2012) in Polen helemaal geen kinderen wil. Ze doet al jarenlang onderzoek naar de Poolse demografie en stelt dat we moeten kijken naar de veranderingen onder moeders, vrouwen en de media.

„De meest genoemde oorzaken voor de lage cijfers zijn altijd materieel, zoals slechte huisvesting en instabiele werkgelegenheid”, zegt Maison – die een goed woordje Nederlands spreekt dankzij haar promotie-onderzoek in Tilburg – in een café in Warschau. „Maar als we degenen die geen kinderen hebben vragen waarom ze kinderloos zijn, noemen ze vooral het gebrek aan een geschikte partner.”

Volgens Maison is er in Polen sprake van een diepere sociale crisis. „We hebben te maken met een single-samenleving”, zegt Maison. Uit onderzoek blijkt dat het aantal echtscheidingen jaar op jaar stijgt, dat meer dan de helft van de 25 tot 34-jarigen nog bij hun ouders woont en het aantal singles toeneemt. Ongeveer een derde van de bevolking beschouwt zichzelf als single, onder de stedelingen is dat de helft.

„Natuurlijk zijn sommigen bewust single, maar uit onderzoek blijkt ook dat vrouwen in Polen veranderd zijn – ze werken meer, zijn onafhankelijk en accepteren de traditionele genderrollen niet meer. Terwijl de Poolse man geen gelijke tred houdt met die veranderingen”, zegt Maison. „Als een vrouw zegt dat ze niet meer wil schoonmaken en koken en de man gefrustreerd raakt omdat zij niet meer wil voldoen aan het stereotype beeld, dan hebben we een probleem.”

Ook zijn de Poolse moeders veranderd. Waar een vrouw van begin twintig zonder kinderen jaren geleden nog bestempeld werd als een ‘oude vrijster’, zeggen de Polen nu tegen hun dochters dat ze vooral niet te snel moeten beginnen met kinderen, blijkt uit onderzoek van Maison. „Dochters horen hun hele tiener- en twintigerleven van hun moeders dat er niets erger is dan zwangerschap op jonge leeftijd, dat je vooral moet wachten omdat je je hele leven nog voor je hebt”, zegt Maison. „Vervolgens worden de dochters dertig en verwachten moeders opeens een kleinkind. Terwijl de dochters sterk geïnternaliseerde negatieve emoties hebben over het ouderschap.”

Ze ziet nog meer ontwikkelingen die funest zijn voor het geboortecijfer. „De maatschappij is individualistischer geworden en een kind wordt gezien als een obstakel. Als er al een kind komt, dan moet de opvoeding perfect zijn met privéscholen, extra taal-, muziek- en sportlessen. En dat kost geld”, zegt Maison. „Bovendien lezen we in de media alleen maar artikelen over de lasten van het ouderschap en zelden over gelukkige grote gezinnen en familiewaarden.”

Hotelier Grochowski deelt de analyse van psycholoog Maison. „Geld lost het probleem niet op. Mensen zijn te veel gericht op consumeren en te weinig op onderlinge relaties”, zegt Grochowski. „Ze zouden minder moeten nemen en meer moeten nadenken over wat ze aan de maatschappij kunnen geven.”

Toch werkt zijn actie ook als een beloning. „Mensen vinden het nou eenmaal leuk om iets te krijgen”, verzucht Grochowski. Zijn actie sorteert al effect: het aantal boekingen in de hotelkamers is gestegen – in juni verwacht hij de eerste doopfeesten – evenals het aantal zwangerschappen onder zijn medewerkers.” Eén medewerker, die NRC probeerde te bellen tijdens het interview, bleek onderweg naar het ziekenhuis voor haar bevalling. Grochowski: „Ach, wat prachtig.”

Maison is minder optimistisch. „Je kunt wetten veranderen om te proberen het geboortecijfer op te krikken, maar een maatschappelijke mentaliteit veranderen is lastiger. Dat kost tijd.” Of het geboortecijfer ooit weer boven de 2,1 komt?
Hoogleraar Maison betwijfelt het – kijkend naar de geschiedenis – zegt ze lachend maar met een serieuze ondertoon: „Als dit zo doorgaat, zal het Poolse volk niet de eerste beschaving zijn die uitsterft.”

EINDE

INTERVIEW
Frankrijk De allerrijksten betalen relatief de minste belasting. Fiscaal ‘loodgieter’ Gabriel Zucman, econoom uit de school van Piketty, wil het gat dichten. Maandag spreekt hij in de Tweede Kamer. „De explosieve groei van de rijkdom van miljardairs is een van de belangrijkste trends in de wereldeconomie.”
NRC, Peter Vermaas vanuit Parijs. Gepubliceerd op 30 januari 2026

Alleen in Frankrijk gaan mensen de straat op om de naam van een econoom te scanderen. „Wij willen Zucman”, stond er afgelopen najaar op plakkaten en spandoeken tijdens demonstraties in Parijs. En: „Belast de rijken, Zucman-taks nu!”
Zucman, dat is Gabriel Zucman, 39 jaar oud, econoom uit de school van Thomas Piketty en, net als zijn leermeester, gespecialiseerd in vermogensongelijkheid. Hij is hoogleraar aan de Paris School of Economics – ja, in het Engels – en aan UC Berkeley in de Verenigde Staten. De belasting die hij heeft voorgesteld, in Frankrijk nu dus algemeen bekend als de Taxe Zucman, heeft als doel de allerrijksten te laten meebetalen aan de staatsuitgaven teneinde het hoge Franse begrotingstekort iets terug te dringen.
De demonstraties waar burgers ‘zijn’ belasting eisten hadden natuurlijk niets met zijn persoon te maken, zegt hij glimlachend in zijn spartaans ingerichte kantoor in Parijs. Dat zijn nu in het Nederlands vertaalde pamflet ”Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting en daar gaan we een einde aan maken” (Atlas Contact) in Frankrijk een bestseller werd, is niet meer dan „een uiting van de grote roep om meer fiscale gerechtigheid die al langer onder de bevolking leeft”, zegt hij.
Vooral door aandelenconstructies met holdings, betalen de meeste miljardairs weinig tot geen inkomstenbelasting, liet Zucman in zijn onderzoek zien. Niet alleen in Frankrijk, maar in veel meer landen. Ook in Nederland. Daarom spreekt hij maandag in Den Haag met de vaste Kamercommissie voor Financiën. Wat hij wil: een heffing van 2 procent op het deel van het vermogen dat boven 100 miljoen euro ligt.

Die heffing, aanvankelijk door hem uitgedacht voor het Braziliaanse G20-voorzitterschap in 2024, was inzet van hoogoplopende discussie bij de onderhandelingen over de nieuwe Franse begroting de laatste maanden. Op zoek naar een meerderheid, ging de centrumrechtse premier Sébastien Lecornu langs bij de sociaaldemocratische Parti Socialiste (PS). Die had vooral één eis: de Zucman-taks. Voor president Macron ging deze ingreep te ver. Pas deze week, vele maanden later, kreeg Lecornu zijn begroting voor 2026 er doorheen. Om de PS alsnog te paaien komen er iets hogere belastingen voor bedrijven en iets hogere uitkeringen.
Frankrijk gaat door een „crisis in de overheidsfinanciën”, zegt de stereconoom. Sinds de jaren zeventig is geen regering erin geslaagd een sluitende begroting te presenteren. „We zitten nu op 5 procent tekort, en het lukt maar niet dat naar beneden te krijgen”, zegt Zucman. „Tegelijk hebben we in Frankrijk belastingen die op het hoogste niveau liggen sinds de Tweede Wereldoorlog.”
En dat terwijl, zo blijkt uit zijn cijfers, de vermogens van miljardairs flink toenemen. „Dat leidt tot een explosieve cocktail waarin een grote democratische roep ontstaat om meer gerechtigheid. Ik zie het als mijn taak om te leren van de geschiedenis en van internationale ervaringen met het belasten van vermogen, om tot werkende oplossingen te komen.” Plombier de la justice sociale, noemen Franse media hem: hij ziet zichzelf als een loodgieter die fiscale lekken dicht om tot meer sociale rechtvaardigheid te komen.

Zijn voorstel, zegt hij, gaat uit van het „eenvoudige principe dat extreme rijkdom onvermijdelijk verplichtingen met zich meebrengt voor de nationale solidariteit”. De drempel van 100 miljoen euro vermogen is niet willekeurig. Vanaf dat punt, laat hij zien, worden belastingstelsels in de meeste landen regressief: terwijl je inkomen of vermogen toeneemt, ga je relatief juist minder belasting betalen.

U wilt die extra belasting op vermogen, niet op inkomen. Waarom?
„Voor extreem rijke mensen is het makkelijk hun inkomen te manipuleren en zo belastingen te ontwijken. Neem het beroemde voorbeeld van Jeff Bezos van Amazon. Hij is een van de rijkste mannen ter wereld. Maar hij heeft een aantal jaren geen dollar inkomstenbelasting betaald. Sterker nog, hij gaf een jaar zo weinig inkomen op dat hij in aanmerking kwam voor een vorm van kinderbijslag – en die heeft hij nog gekregen ook. Vermogen manipuleren is veel moeilijker, dus om dit gelijk te trekken moet je naar een percentage van het vermogen kijken.”
In veel landen bestaat toch vermogensbelasting?
„Die werkt in geen enkel Europees land echt goed. Er zijn voor de allerrijksten altijd heel veel uitzonderingen. Dat zie je ook bij de discussie over box 3 in Nederland.”

U noemt box 3 in het Nederlandse voorwoord bij uw boek een „mislukte poging de rijken te belasten”. De Hoge Raad haalde een streep door box 3 omdat deze manier vermogens te belasten in strijd was met het eigendomsrecht uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het non-discriminatiebeginsel. Kan uw taks daar niet ook op stuklopen?
„Nee. Mijn voorstel is heel anders. Ik heb het niet over belasting op een hypothetisch rendement, maar op een werkelijk bestaand vermogen. Deze heffing zou slechts van toepassing zijn op de allerrijksten die nu minder dan 2 procent van hun vermogen aan inkomstenbelasting betalen. Ze moeten dus het verschil bijbetalen.”

Hoe kan het eigenlijk dat die miljardairs, zoals u zegt, nauwelijks belasting op inkomen betalen en sowieso een lagere belastingdruk dan gemiddeld hebben?
„Omdat ze zichzelf vaak geen salaris geven en dus geen inkomen hebben dat ze kunnen opgeven bij de belastingdienst. Maar het vermogen dat ze hebben is echt. Je kunt ermee lenen, je kunt er spullen mee kopen. Elon Musk had geen liquide middelen en kon een paar jaar terug toch voor vele miljarden Twitter overnemen. Of mensen hun vermogen nou in holdings zetten of op andere manieren belasting ontwijken, de allerrijksten betalen relatief de minste belasting. Daarmee is de belastingrevolutie die begin twintigste eeuw met de invoering van inkomstenbelastingen begon niet voltooid. Ik stel niets anders voor dan die revolutie nu wel af te maken. Als blijkt dat het geen zin heeft om de allerrijksten inkomstenbelasting op te leggen, dan moeten we maatwerk leveren en een belasting verzinnen die aangepast is aan die grote vermogens.”

Waarom nu?
„De bedragen waar het om gaat zijn enorm geworden. Dat is een van de belangrijkste trends in de ontwikkeling van de wereldeconomie van de afgelopen dertig jaar, met een versnelling sinds zo’n vijftien jaar: de explosieve groei van de rijkdom van miljardairs.”

En nog iets extremer in Frankrijk, schrijft u.
„In 1996 waren de vijfhonderd rijkste Franse huishoudens goed voor 6 procent van het bruto binnenlands product. Dat is nu 42 procent. Het vermogen groeide bij die mensen jaarlijks gemiddeld met zo’n 10 procent. Als we die mensen niet belasten, dan ontnemen we onszelf belangrijke inkomsten die weer nodig zijn om de samenleving aantrekkelijk te houden.”

Hoewel miljardairs weinig belasting betalen, groeit hun invloed op het publieke debat en de democratie

In Frankrijk zijn miljardairs de laatste jaren steeds zichtbaarder geworden. Terwijl in Parijs op de gekste plekken nieuwe boutiques van luxemerken openen, drukken de eigenaren van die merken ook op andere manieren hun stempel op de stad. Ze beginnen in prestigieuze panden hun eigen kunstmusea en tasten diep in de buidel om het Emily in Paris-beeld van de stad te bestendigen – bijvoorbeeld door de renovatie van de Notre-Dame te financieren. Hele straten zijn in handen van miljardairs, een beetje topindustrieel heeft tegenwoordig ook een krant of tv-station tot zijn beschikking.

Tien jaar heeft Zucman in de VS gewoond, waar hij doceerde aan de universiteit van Berkeley. Hij hielp, met Emmanuel Saez, tevens een Franse econoom, de belastingparagraaf te schrijven van de programma’s van Democratische kandidaten als Bernie Sanders en Elizabeth Warren.

„Wat me het meest opviel toen ik terugkeerde in Frankrijk was de enorme greep die miljardairs op het medialandschap en daarmee op de politiek hebben gekregen”, zegt hij. „Het doel van een aantal van hen is het beheersen van de publieke opinie. En ondanks strikte regels, lukt hen dat steeds beter. Dus hoewel ze weinig belasting betalen, groeit hun invloed op het publieke debat en daarmee op de democratie.”
Niet zo vreemd, vindt hij, als je bedenkt dat die allerrijksten omgerekend 42 procent van het bbp waard zijn. „Dat wil zeggen dat ze met hun geld bijna de helft kunnen kopen van alles wat Frankrijk in een jaar produceert. Of concreter: dat hun bedrijven met bijna iedereen zakendoen. Daarmee hebben ze ook een enorme invloed op markten en alles wat zich in de Franse economie voordoet.”

Toen Macron president wilde worden, liet hij zich ontvallen dat jonge Fransen de ambitie moeten hebben „miljardair te worden”. Veel mensen vielen over hem heen. Is grote rijkdom nastreven iets on-Frans?
„Ik heb geen enkel probleem met miljardairs. Maar rijkdom vergaren is altijd ten dele te danken aan het collectief. Niemand wordt in zijn eentje miljardair, dat ben je ook dankzij de voorzieningen die de samenleving je biedt. Dat er een cultureel verschil zou zijn tussen Frankrijk en Angelsaksische landen kun je volgens mij niet stellen. De VS en het VK hadden, anders dan mensen denken, halverwege de twintigste eeuw juist progressievere belastingen voor hoge inkomens dan ooit in Frankijk of elders in continentaal Europa bestaan hebben.”

EINDE