AFBEELDINGEN VERGROTEN DOOR TE KLIKKEN
Danaë
Leda
Het toont de Griekse mythe waarin Zeus, in de gedaante van een zwaan, Leda verleidt. De mythe vertelt dat oppergod Zeus verliefd werd op de getrouwde Leda, koningin van Sparta. Nadat Zeus haar in de vorm van een zwaan had benaderd, legde Leda twee eieren. Uit deze eieren kwamen vier kinderen voort, waaronder de tweeling Castor en Pollux. Een naakte Leda staat naast haar zwaan, die met zijn vleugel haar heupen omsluit, terwijl hun kinderen aan hun voeten spelen, met een nog niet uitgekomen ei achter het vreemde, maar lachende stel.
Io
Het werk beeldt een scène uit de Romeinse mythologie uit, gebaseerd op de Metamorfosen van Ovidius. De god Jupiter heeft zich gehuld in een donkere wolk om zijn verlangen naar de nimf Io te stillen en zich te verbergen voor zijn jaloerse vrouw, Juno. Io wordt afgebeeld in een moment van overgave terwijl ze wordt omhelsd door de vormeloze wolk die Jupiter voorstelt.
Dit schilderij is een van de vier werken die Correggio schilderde over de liefdes van Jupiter, in opdracht van hertog Federico II Gonzaga van Mantua. Het originele meesterwerk bevindt zich in de collectie van het Kunsthistorisches Museum in Wenen.
“Zij was al hard gaan rennen; landerijen van Lerna en Lyrcaeïsch bosland was ze reeds voorbij, toen door de god een brede nevelstrook over de velden getrokken werd, haar vlucht geremd werd en haar eer geroofd.”
Ovidius’ Metamorphosen i, 597-600
Maria
NB
Bij de voorbereiding van mijn komende bezoek aan ‘Metamorfosen’ in het Rijksmuseum, kwam ik de bovenstaande mythische beelden tegen, van goden die in wisselende gedaanten in het aardse nederdalen, om zich heimelijk met beeldschone wezens te verenigen.
Dat bracht me tot de vraag, of de hemelse interventie bij de geboorte van de Zoon van God uit de maagd Maria – met de engel Gabriël als boodschapper, ‘middels de tussenkomst van de Heilige Geest’ – niet een variatie op ditzelfde thema is. Ook al zijn we dan inmiddels in een heel andere wereld terechtkomen, waarin die heimelijk begane ‘zonden’ niet langer beloond worden – ook al kwamen de antieke goden dan in moeilijkheden, zoals Jupiter met zijn vrouw Juno – maar ze worden afgestraft met een ‘eeuwigdurende verdoemenis’…
Al in de tweede eeuw was Origenes van Alexandrië doende de Goddelijke status van Maria van een exegetisch grondvest te voorzien – een werk dat in 1854 door Paus Pius IX voltooid zou worden met het dogma van de ‘Onbevlekte Ontvangenis’.
Kortom, goed voor een weer geheel nieuwe wereld van mythische beelden – waarvan hieronder enkele fraaie voorbeelden staan.
Olieverf op paneel, overgebracht op doek 92,7 x 36,7 cm [linker paneel van triptiek].
National Gallery of Art, Washington.
“Licht komt van God, weerkaatst in de natuur en bereikt dan het menselijk oog. Hoe kon Jan van Eyck dat licht zo laten glanzen?”
“De glans van die olieverf triomfeert hier de detaillering van bijvoorbeeld de ‘Annunciatie’ uit Washington, met de engel Gabriël in een spetterend gewaad vol sprankelende juwelen, regenboogkleurige vleugels en een kristallen staf, in een gotische ruimte met ongelooflijk gedetailleerde glazen ramen, dat is zó knap en zo scherp gezien, daar staat je verstand bij stil. Jan van Eyck moet een stel fantastische ogen hebben gehad.”
Koen Kleijn, ‘Schitterend in kristal’, Groene Amsterdammer 12 februari 2020.
Al rond het jaar 200 schreef Origenes daarom dat Maria onbevlekt ontvangen was. Ze was zonder de erfzonde geboren in de schoot van haar moeder, Anna. Haar ziel was hierdoor op voorhand gezuiverd door God en daarom was Maria verkozen om de zoon van God, Jezus, op aarde te brengen. De onbevlekte ontvangenis verwijst dus naar de geboorte van Maria.
In 16e eeuw werd de onbevlekte ontvangenis een beroemd thema in de kunst. Het dogma van de onbevlekte ontvangenis staat niet in de Bijbel en was daarom een twistpunt tussen de katholieken en de protestanten. In de roerige 16e eeuw van geloofsoorlogen kregen katholieke schilders daarom de opdracht juist het thema van de onbevlekte ontvangenis vast te leggen. Hierdoor is met name in het katholieke Spanje een rijke traditie ontstaan, vol met verwijzingen en symbolen.
Misverstand
Het is onduidelijk waarom het dogma van de onbevlekte ontvangenis zo vaak verward wordt met het dogma van Maria’s maagdelijkheid bij de geboorte van Jezus. Waarschijnlijk is het een geval van de klok horen luiden, maar niet weten waar de klepel hangt. Mogelijk heeft dit ermee te maken dat het dogma van onbevlekte ontvangenis pas door Paus Pius IX officieel is ingevoerd in 1854. In Nederland is hier destijds weinig aandacht voor geweest, met name doordat grote delen van ons land protestant waren.
Een tafereel uit het Nieuwe Testament (Lucas 1, 26-38) dat de aankondiging van de aartsengel Gabriël aan de Maagd Maria uitbeeldt, en haar aanvaarding van het feit dat zij door de tussenkomst van de Heilige Geest de Moeder van God zal worden. De Maagd wordt vergezeld door drie van haar traditionele attributen: een naaimand en een boek, die haar harde werk en toewijding symboliseren; en een boeket lelies, dat haar zuiverheid symboliseert. Dit devotionele schilderij behoorde tot een type eenvoudige en zeer tedere werken die na de pestepidemie van 1649 zeer populair waren in Sevilla. Dit doek werd in 1729-1733 in Sevilla verworven door koningin Isabel de Farnesio en staat vermeld in de inventaris van het paleis La Granja uit 1746 en de inventaris van het paleis Aranjuez uit 1749, beide in Madrid.
Symboliek
Om Maria heen staan in het schilderij vier symbolen: de Spiegel, Jakob’s Ladder, de Hemelpoort en de Toren. Deze symbolen verwijzen naar Bijbelverhalen uit het oude testament die verwijzen naar Maria’s overwinning op het kwaad van de slang. Het zijn verhalen waaruit blijkt dat het geloof sterker is dan de zonde. Jakob’s Ladder is het verhaal van Jakob, die in een droom de hemel bezoekt. De toren verwijst naar een Bijbeltekst uit Hooglied, die een onneembare toren beschrijft. De spiegel verwijst naar een spiegel waarin de ware aard van de mens te zien is en de hemelpoort naar het laatste oordeel. Alle symbolen verwijzen dus direct of indirect naar de erfzonde en hoe het geloof deze zonde kan weghalen.
1618-19
AFBEELDINGEN VERGROTEN DOOR TE KLIKKEN
Zie ook: Barzakh
‘Barzakh’ is binnen de islam de term die gebruikt wordt voor de periode tussen iemands dood, en de wederopstanding op de Dag des oordeels en het verblijf in het ‘akhirah’ (het hiernamaals) daarna. Het wordt gezien als een soort slaaptoestand. Het zijn zaken waar bij ons in het Westen vanuit de traditie niet over gesproken wordt en waar we dus weinig over ‘weten’.
“Het wordt vaak verward met het katholieke vagevuur, maar verschilt fundamenteel: Barzakh is een wachtperiode met grafvragen en mogelijke bestraffing/beloning, terwijl het vagevuur een louteringsproces is.”
Lucepedia
< klik hier voor meer over Metamorfosen
| EINDE |