Sabeth Snijders vanuit Venetië
Gepubliceerd op 24 februari 2026
De nieuwe film van de Noorse actrice en filmmaker Mona Fastvold klinkt als een ironische stunt, schreef filmvakblad Variety na de première in Venetië: een musical over het leven van de vrome en kuise oprichtster van een achttiende-eeuwse religieuze sekte. Maar wie de hoogst originele biopic over de Shakers bekijkt, een christelijke groepering die haar naam kreeg door hoe ze al sidderend, dansend en zingend hun zonden bekenden en liefde voor god uitten, ziet een film die allesbehalve ironisch is. Via zang en dans wordt in The Testament of Ann Lee „oprecht, inventief én ontroerend” iets verteld over een opmerkelijk utopisch experiment in de Amerikaanse geschiedenis.
Als regisseur Fastvold in Venetië praat over Ann Lee (1736-1784), valt ook meteen haar bewondering op voor de vrouw die vanuit Manchester met een klein groepje Shakers naar de VS trok om daar een Shaker-nederzetting te beginnen. Fastvold is areligieus opgevoed en onderschrijft niet alle ideeën van Lee – Lee had van kinds af aan bijvoorbeeld een sterke afkeer van seks, ook op latere leeftijd zag ze het als de wortel van alle kwaad. Maar de Noorse werd geraakt door hoe ‘moeder’ Ann Lee leiding gaf in een door mannen gedomineerde wereld, met empathie en vriendelijkheid.
Decennia voor de slavernij werd afgeschaft in de VS en vrouwen stemrecht kregen werd er in de communes van de Shakers al geen onderscheid gemaakt op basis van geslacht of afkomst en was er veel empathie voor kinderen. Fastvold snapt dus niet waarom de Shakers geen grotere plek innemen in de Amerikaanse geschiedenisboeken, terwijl Ann Lee „een van de grootste utopische gemeenschappen in de Amerikaanse geschiedenis creëerde”. Fastvold: „Hoewel dit een experiment met gebreken was. Ik wil dat mensen denken: Moet ik dit kennen? Heb ik iets gemist in de geschiedenisles?”
Trance
De Shakers, in hun begindagen Shaking Quakers genoemd, zijn naast hun vroomheid en arbeidsethos, vooral bekend om hun extatische erediensten. In The Testament of Ann Lee zien we hen via repetitieve bewegingen, krachtige uitademingen en zang in soms dagenlange trance raken. Fastvold sleept kijkers via wervelende danssequenties en de op Shakerhymnes geïnspireerde muziek van Oscarwinnaar Daniel Blumberg regelmatig mee in hun extase.
Wat je op het scherm ziet en hoort is een combinatie van opnames uit workshops van wat er daadwerkelijk op set is gefilmd of ingezongen in een studio, vertelt Fastvold in Venetië. „We begonnen met repeteren en workshops een jaar voor de opnames, daar ligt de kern van wat je ziet en hoort. Daar begon Amanda [Seyfried] en de rest van de cast te werken met de choreograaf. En daar begonnen we ook al muziek en het geluid op te nemen en te experimenteren met de liederen.” Iedereen, ook Seyfried, was altijd echt aan het zingen benadrukt Fastvold. „Veel van wat werd opgenomen in de workshops belandde in de uiteindelijke film.”
Fastvold werkte voor het script samen met haar echtgenoot Brady Corbet – ze schreven eerder ook het Oscargenomineerde scenario voor zijn historische epos The Brutalist. Veel van wat er over de echte Ann Lee bekend is, blijft giswerk of legende. Corbet en Fastvold kozen ervoor ook de meest parabel-achtige elementen uit de overlevering zonder cynisme in beeld te brengen. Zo worden de rauwe gebeurtenissen uit Ann Lee’s leven, ze verloor vier kinderen voor hun eerste levensjaar en werd zeer hardhandig vervolgd en gevangengezet, even realistisch verbeeld als haar Bijbelse visioenen. Meer Shakerpersonages hebben in de film trouwens visioenen. In een vrij ludieke, maar bloedserieus gespeelde scène zien we een van Ann Lee’s volgelingen, John Hocknell (David Cale) achter zijn eigen vinger aanrennen die onbeheersbaar als een rondfladderende vlinder beweegt en zo de weg wijst naar de beste plek om een commune te beginnen.
Niet zwelgen in geweld
Deze parabelachtige elementen worden volop gecombineerd met musicalmomenten. Waren er zaken uit het leven van Ann Lee die Fastvold moeilijker in beeld kon brengen omdat ze haar film als een musical vormgaf? „Nee, ik denk dat de vorm ons alleen heeft geholpen en dat er eigenlijk ook geen andere manier was om dit verhaal te vertellen: de Shakers leefden op een hele muzikale en bewegingsgerichte manier. Ze konden echt overvallen worden door de Heilige Geest en in zang uitbarsten. Er zijn zoveel beschrijvingen met zinnen als ‘Toen legde ze haar handen op hem en begonnen ze allebei te schudden, en ze schudden en bewogen twee uur lang. En daarna viel hij op de grond en vloog zijn voet omhoog’. Of verhalen over hoe Ann Lee urenlang krachtig zong en iedereen zich daardoor vervuld voelde van de Heilige Geest.”
De enige momenten waarbij ze bewust afweek van de verhalen over Ann Lee, gingen over de ontberingen die ze tijdens haar leven heeft doorstaan, zegtFastvold. „Mishandelingen, het van haar lichaam scheuren van haar kleren, menigten die haar achterna zaten. Het kwam steeds terug, opnieuw en opnieuw. Maar ik wilde niet zwelgen in dat geweld, dat voelde respectloos. Dus ik laat het één keer zien, in een lange scène die eerlijk en bruut is, dat vond ik voldoende om haar lijden te begrijpen.” In haar film zien we inderdaad tegen het einde hoe de Shakerenclave wordt aangevallen, de gelovigen worden gemarteld en Ann Lee zelf wordt aangerand – om te controleren of ze geen man is.
Fastvold raakte zelf gefascineerd door de Shakers na het horen van een hymne met referenties aan Ann Lee geschreven door de Afro-Amerikaanse Patsy Roberts, een voormalige tot slaaf gemaakte die werd vrijgekocht door de Shakers. Ze hoorde de hymne tijdens de research voor haar vorige film, The World to Come, over de liefde tussen twee eenzame buurvrouwen, ergens in de wildernis aan de Amerikaanse oostkust rond 1850.
Waar komt haar interesse in dit deel van de Amerikaanse geschiedenis vandaan? Ze groeide zelf op in Noorwegen. „Deze film speelt wel eerder dan The World to Come, dit is midden jaren 1750 tot het einde van die eeuw. Wat ik ontdekte over deze periode is dat ze iets nieuws probeerden vorm te geven.” Fastvold ziet parallellen met de huidige tijd. „We staan ook op de rand van een nieuwe wereld, deze maal met technologische ontwikkelingen die we proberen te begrijpen en waarin we proberen te navigeren. Het heeft dus wel wat van het Wilde Westen wat we nu ervaren: de anarchie, het gevaar, de ontdekkingen, de naïviteit. Misschien word ik daarom ertoe aangetrokken? Al kan ik het ook niet helemaal uitleggen waarom ik er zo obsessief mee bezig ben en het gevoel had dat ik deze film moest maken.”
Waarna ze grappend toevoegt: „Ik ben als David Cale en zijn vinger, ik volg en vraag me af ‘waar brengt dit me heen?’. Naar hier!”
In de jonge jaren van de Verenigde Staten vonden ketterse Europeanen daar een veilige haven voor hun afwijkende geloofsopvattingen. Zo ook Ann Lee, die in 1776 in Amerika aankwam. Samen met haar volgelingen, de ‘Shakers’ geheten, geloofde ze dat ze de tweede Christus op aarde was.
In de nieuwe film The Testament of Ann Lee is te zien hoe deze sekte van ‘shakende’ aanbidders al in de 18e eeuw een verrassend progressief wereldbeeld aanhing. De Amerikaanse Markha Valenta, die onderzoek doet naar religie en politiek in de VS, bekeek de film die Ann Lee portretteert als vergeten feministisch icoon.
Met dank aan NRC
Written by Lorraine Weiss
In maart 1866 liep een elfjarig meisje weg van huis in Rochester, New York. Het gezinsleven verslechterde na de dood van haar moeder, mogelijk veroorzaakt door het drankprobleem van haar vader. Een familielid slaagde erin haar naar de Shakers te sturen, waar ze niet alleen onderdak vond, maar ook een spirituele houvast die de rest van haar leven zou duren. Haar naam was Mary Ann Case (later Anna Case), en haar aankomst bij de South Family werd vermeld in een dagboeknotitie van 18 maart 1866, waarin stond: "Mary Ann Case geloofde."
We kennen Moeder Ann Lee, die de Shakers naar Albany bracht en het geloof verspreidde naar andere gemeenschappen in het noordoosten; en Moeder Lucy Wright, die 25 jaar lang (1796-1821) hoofdpredikant was en wiens vooruitziende blik en bestuurlijke vaardigheden het netwerk van gemeenschappen uitbreidden en de basis legden voor het dagelijks leven van alle Shakers. Ook Anna Case bracht mededogen, leiderschap en bestuurlijke vaardigheden naar de Shakers. Haar verhaal speelt zich echter af aan het andere uiteinde van het verhaal, toen de omstandigheden haar dwongen toezicht te houden op de ontbinding van de Shakergemeenschap in Watervliet, die door Moeder Ann en Moeder Lucy was gesticht.
Elke Shakerfamilie wees een lid aan om een dagboek bij te houden. Samen met andere zakelijke documenten geven deze dagboeken soms informatie over de activiteiten van individuele Shakers. Aantekeningen over Anna Case laten zien dat ze betrokken was bij de gebruikelijke taken die van alle leden van deze gemeenschap werden verwacht. Tussen mei en december 1885 schilderde ze bijvoorbeeld de ramen van drie gebouwen, hielp ze met de oogst, werkte ze aan het opwinden van garen, maakte ze jurken voor "elk van de kleine meisjes" van de familie in het zuiden en "maakte ze het weven van drie trapkleden af".
Haar leiderschapskwaliteiten werden in 1881 erkend toen ze werd aangesteld om Ouderling Rosetta Hendrickson (1844-1912) te assisteren. De volkstelling van de staat New York uit 1905 vermeldt de 48-jarige Anna Case als "Eldress" (ouderling) samen met Eldress Hendrickson, die toen 60 was. Het is waarschijnlijk dat de rol van ouderling/ouderling in die tijd ook de taken omvatte die voorheen werden uitgevoerd door diakenen/diaconessen, die de dagelijkse personeelszaken van de gemeenschap regelden, zoals werk- en woontoewijzingen. Anna Case werd in 1912 de leidende ouderling na het overlijden van Eldress Rosetta. In het voorjaar van 1915 werd ze ook benoemd tot trustee van de Shakers van Watervliet, waardoor haar takenpakket werd uitgebreid met het beheer van alle zakelijke aangelegenheden.
De Shakers bleven in de 20e eeuw een agrarische gemeenschap en waren sterk afhankelijk van ingehuurde arbeidskrachten. Het toezicht houden op de landbouwmanagers en de verkoop van landbouwproducten behoorde tot het werk van Eldress Anna. Ze regelde ook de verkoop van andere producten die speciaal voor The World werden gemaakt, zoals overhemden die werden genaaid voor plaatselijke overhemdenfabrieken, truien die werden gebreid voor warenhuizen en diverse textiel- en luxeartikelen. Tegelijkertijd zorgde ze voor de benodigdheden voor de Shakers zelf. Er zijn verwijzingen naar hoe ze omging met de rantsoenering van meel en andere producten tijdens de Eerste Wereldoorlog.
Wanneer ze niet bezig was met haar geestelijke en administratieve taken, was ouderling Anna vaak aan het naaien of breien en maakte ze spullen voor de winkel van de zusters, zoals Anna Goepper vaak opmerkt in de South Family Journals:
"Niemand kan ouderling Anna overtreffen als het gaat om gebreide artikelen van welke soort dan ook. Ze is elk moment dat ze vrije tijd heeft bezig." (juli 1916)
"Ze breit zulke mooie truien, een geweldige handwerkster van allerlei soorten." (8 juli 1922)
“Ouderling Anna is de hele tijd bezig met het breien van elegante zijden truien. Ze krijgt er 40 tot 45 dollar voor. Ze breit ze van fijn zijden garen dat 1 dollar per klos kost.” (13 september 1922)
In december 1922 schreef Lucy Bowers in haar dagboek: “Ouderling Anna breit een trui in 48 uur of minder.” Naast het breien van kleding voor de winkel, was ze ook een van de Shaker-zusters die poppenkleding maakte voor de verkoop aan The World. Goepper noteert in 1921 dat Anna Case “12 poppen aankleedt voor de verkoop in Shaker-kleding.”
Ouderling Anna's aandacht reikte veel verder dan de South Family. Lucy Bowers schrijft in haar dagboek van 3 juli 1919: “Ouderling Anna gaat met het [Libanon] Ministerie naar de North [Family]. Weer een moeizame verhuizing.” Ze verwijst naar het proces van de sluiting van de Shakergemeenschap in Watervliet North. Ten tijde van deze dagboeknotitie was Anna Case betrokken geweest bij de sluiting van drie gemeenschappen.
De eerste twee sluitingen die ze meemaakte vonden wellicht plaats in de jaren 1890, toen leden van de Shakergemeenschap in Groveland (nabij Rochester) en de grotendeels Afro-Amerikaanse Shakergemeenschap in Philadelphia naar de locatie in Watervliet werden verplaatst. In 1915 speelde ze een directe rol toen het Centraal Ministerie haar uitnodigde voor een vergadering over de sluiting van de Shakergemeenschap in Enfield, Connecticut. Ze kreeg de taak om Lucy Bowers en Eldress Caroline Tate naar de Shakergemeenschap in South te verplaatsen.
De achteruitgang van de Shakerlevenswijze trof haar echter nog dichterbij toen de Shakergemeenschap in Watervliet vanaf 1916 werd gesloten. Er werden verschillende tijdelijke huurwoningen geregeld, aanvankelijk als basis voor studentes die werkten voor de Women's Land Army of America.